როდესაც ედგარ მილერმა და მისმა კოლეგებმა 2005 წელს თავიანთი მეტა-ანალიზი გამოაქვეყნეს ჟურნალში Annals of Internal Medicine, აღმოჩენამ დაუყოვნებლივ გამოიწვია დავა: E ვიტამინის მაღალი დოზით დანამატი დაკავშირებული იყო სიკვდილიანობის რისკის ზრდასთან. ვიტამინი E ორი ათწლეულის განმავლობაში ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ანტიოქსიდანტური დანამატი იყო, რომელიც იყიდებოდა იმ მოსაზრებით, რომ თავისუფალი რადიკალების ნეიტრალიზაცია დაგვიცავდა გულის დაავადებებისგან, კიბოსგან და დაბერებისგან. ინდუსტრიის მხრიდან რეაქცია მოსალოდნელი იყო — მეთოდოლოგიური კრიტიკა, ალტერნატიული ანალიზები, მეტი კვლევის ჩატარების მოწოდებები. თუმცა, ძირითადი დასკვნა მას შემდეგ არაერთხელ დადასტურდა და გაძლიერდა, რის გამოც ვიტამინი E საკვები დანამატების მეცნიერებაში ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან შემთხვევად იქცა, რომლის მიმართაც სიფრთხილეა საჭირო.
ვიტამინი E არის ცხიმში ხსნადი ანტიოქსიდანტი, რომელიც არსებობს რვა ბუნებრივ ფორმით — ოთხი ტოკოფეროლი და ოთხი ტოკოტრიენოლი. მაღალი დოზის შემცველ საკვებ დანამატებში, ძირითადად, გამოიყენება სინთეზური ალფა-ტოკოფეროლი (dl-ალფა-ტოკოფეროლი), რომელიც განსხვავდება ბუნებრივი ალფა-ტოკოფეროლისგან (d-ალფა-ტოკოფეროლი) და ქსოვილებში ვიტამინ E-ს სხვა ფორმებს იხრჩობს. გამა-ტოკოფეროლის ეს გადაადგილება, რომელსაც აქვს გამოხატული ანთების საწინააღმდეგო და ანტინიტრაციული ფუნქციები, შეიძლება ხსნიდეს პარადოქსული ზიანის ნაწილს: საქმე არ არის იმაში, რომ ანტიოქსიდანტები თავისთავად საშიშია, არამედ იმაში, რომ იზოლირებული, მაღალი დოზის ალფა-ტოკოფეროლი არღვევს ვიტამინ E-ს ბუნებრივ ბალანსს, რომელიც ევოლუციამ ოპტიმიზირა.
ქართული კვლევა: საქართველოს სამედიცინო ჟურნალმა (GMJ) გამოაქვეყნა რეცენზირებული კვლევების მიმოხილვები, რომლებიც მოიცავს კლინიკურ მტკიცებულებებს E ვიტამინისა და მასთან დაკავშირებული ნაერთების შესახებ. ამ კვლევების რეზიუმეები, რომლებიც ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე news.gmj.ge, წარმოადგენდა საცნობარო წყაროებს ამ სტატიაში განხილული მტკიცებულებებისთვის.
კვლევის დიზაინი და მეთოდოლოგია
მილერმა და სხვებმა (2005) ჩაატარეს E ვიტამინის დანამატის 19 რანდომიზებული კონტროლირებადი კვლევის სისტემური მიმოხილვა და მეტა-ანალიზი, მინიმუმ 1-წლიანი შემდგომი დაკვირვებით და მინიმუმ 10 დაფიქსირებული სიკვდილით, რომელიც მოიცავდა n=135 967 მონაწილეს. ანალიზში გამოყენებული იყო როგორც ფიქსირებული ეფექტების, ისე შემთხვევითი ეფექტების მოდელები და ჩატარდა დოზა-რეაქციის ანალიზი, რომლის დროსაც შემოწმდა, იზრდებოდა თუ არა სიკვდილიანობის რისკი პროპორციულად დოზასთან. კვლევები ვარირებდა 50 სე/დღე-დან 2000 სე/დღე-მდე და მოიცავდა როგორც პირველადი, ისე მეორადი პროფილაქტიკის პოპულაციებს.
| ამონაკრების მოცულობა | 19 კვლევა, n=135 967 მონაწილე | ძალიან დიდი; საკმარისი სიმძლავრე სიკვდილიანობის მცირე განსხვავებების დასადგენად |
| ხანგრძლივობა | მინიმუმ 1 წელი; უმეტეს კვლევაში 2–8 წელი | საკმარისად ხანგრძლივი, რომ დააფიქსიროს სიკვდილიანობის მაჩვენებლების განსხვავებები |
| ინტერვენცია | 50–2000 სე ვიტამინი E/დღეში (ძირითადად, ალფა-ტოკოფეროლი) | დოზის ფართო დიაპაზონი საშუალებას იძლევა, ჩატარდეს დოზა-რეაქციის ანალიზი |
| შედეგის გაზომვა | ყველა მიზეზით სიკვდილიანობა | წინასწარ განსაზღვრული, ობიექტური, ცალსახა საბოლოო წერტილი |
| ძირითადი შედეგები | დოზები ≥400 სე/დღეში: RR 1,06 (p=0,04); დოზა-პასუხი სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი (p=0,03) | 39-ით მეტი სიკვდილი 10 000 ადამიან-წელზე მაღალი დოზების დროს |
| შეზღუდვები | მაღალი დოზის უმეტეს კვლევაში ჩართული იყო ავადმყოფი ან ხანდაზმული მონაწილეები; შესაძლებელია დამაბნეველი ფაქტორები | სრულად ვერ გამოვრიცხავთ, რომ აღმოჩენის მიზეზი ავადმყოფი პოპულაციები იყო |

ძირითადი დასკვნები
დოზა-რეაქციის ანალიზმა გამოავლინა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი წრფივი კავშირი E ვიტამინის დოზასა და სიკვდილიანობის რისკს შორის (p=0,03 ტენდენციისთვის). 400 სე/დღეში და უფრო მაღალი დოზების დროს სიკვდილის შედარებითი რისკი დაახლოებით 6%-ით გაიზარდა (RR 1,06, 95% CI 1,00–1,12, p=0,04). აბსოლუტურ მაჩვენებლებში გადაყვანისას: დამატებით 39 სიკვდილი 10 000 ადამიან-წელზე E ვიტამინის მაღალი დოზით დანამატის მიღებისას. უფრო დაბალი დოზებით (150 სე/დღე-ზე ნაკლები) სიკვდილიანობის სიჭარბე არ დაფიქსირებულა. შემდგომი ანალიზი, რომელიც ჩატარდა ბიელაკოვიჩისა და სხვების მიერ (Cochrane, 2012), რომელშიც განხილული იყო 78 ანტიოქსიდანტური რანდომიზებული კონტროლირებადი კვლევა (n=296 707), აღმოჩნდა, რომ ბეტა-კაროტინი, A ვიტამინი და E ვიტამინი ზრდიდა სიკვდილიანობას, როდესაც ისინი მაღალი დოზებით მიეცა კარგად კვებიან პოპულაციებს — რაც ადასტურებს E ვიტამინის აღმოჩენას, როგორც უფრო ფართო კანონზომიერების ნაწილს. შემოთავაზებული მექანიზმი: ფარმაკოლოგიური დოზებით სინთეზური ალფა-ტოკოფეროლი შეიძლება ჩაანაცვლოს გამა-ტოკოფეროლი, აინჰიბიროს CYP ფერმენტებს, რომლებიც მონაწილეობენ წამლისა და ჰორმონების მეტაბოლიზმში, და პოტენციურად გამოიწვიოს პროოქსიდაცია უკვე დაჟანგულ გარემოში (ფენომენი, რომელიც ცნობილია, როგორც ანტიოქსიდანტური პარადოქსი).
sheniekimi.ge