#OK! ბასტილიის აღებიდან რომანტიზმის დაბადებამდე: როგორ შეცვალა საფრანგეთის რევოლუციამ ევროპული ლიტერატურა

1789 წლის 14 ივლისს ბასტილიის ციხის აღებამ მხოლოდ საფრანგეთის პოლიტიკური ისტორია არ შეცვალა. ეს მოვლენა ძველი წესრიგის დასასრულისა და თავისუფლების იდეის გამარჯვების სიმბოლოდ იქცა. ბასტილიის დაცემამ შექმნა ის ისტორიული გარემო, რომელმაც ევროპაში ახალი ლიტერატურული და კულტურული მიმდინარეობის – რომანტიზმის ჩამოყალიბებას შეუწყო ხელი.

XVIII საუკუნის ბოლოს ევროპაში ჯერ კიდევ განმანათლებლობის იდეები დომინირებდა. გონება, წესრიგი და ლოგიკა საზოგადოების განვითარების მთავარ საფუძვლად მიიჩნეოდა. თუმცა საფრანგეთის რევოლუციამ აჩვენა, რომ ისტორიის მსვლელობას მხოლოდ რაციონალური იდეები არ განსაზღვრავს. თავისუფლებისთვის ბრძოლას თან ახლდა ძლიერი ემოციები, იმედი, შიში, აღტაცება და მოგვიანებით – იმედგაცრუებაც. სწორედ ამ გამოცდილებამ შეცვალა ხელოვანთა ხედვა ადამიანისა და სამყაროს შესახებ.

რევოლუციის პირველ წლებში ბევრი ევროპელი მწერალი ბასტილიის დაცემას ახალი ეპოქის დასაწყისად აღიქვამდა. მათ სჯეროდათ, რომ კაცობრიობა თავისუფლებისა და სამართლიანობის გზას დაადგა. ინგლისელი პოეტები უილიამ უორდსუორთი და სამუელ ტეილორ კოლრიჯი ახალგაზრდობაში აღფრთოვანებით შეხვდნენ საფრანგეთში განვითარებულ მოვლენებს, ხოლო პერსი ბიში შელი და ლორდ ბაირონი მთელი ცხოვრების განმავლობაში თავისუფლებისა და ტირანიის წინააღმდეგ ბრძოლის იდეებით იყვნენ შთაგონებული. მათ შემოქმედებაში ხშირად გვხვდება გმირი, რომელიც უსამართლო ხელისუფლებას უპირისპირდება და პიროვნულ თავისუფლებას ყველაფერზე მაღლა აყენებს.

თუმცა რევოლუციის შემდგომმა ტერორის ეპოქამ ბევრი მათგანის მოლოდინი შეცვალა. ძალადობამ და ქაოსმა მწერლები დაარწმუნა, რომ მხოლოდ პოლიტიკური ცვლილება საკმარისი არ იყო ადამიანის გასათავისუფლებლად. ამიტომ მათი ყურადღება საზოგადოების ნაცვლად სულ უფრო მეტად ადამიანის შინაგანი სამყაროსკენ, გრძნობებისკენ, წარმოსახვისა და ბუნებისკენ მიიმართა. სწორედ აქ იწყება რომანტიზმის ყველაზე მნიშვნელოვანი თავისებურება – ადამიანი აღიქმება როგორც უნიკალური პიროვნება, რომლის ემოციებიც არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ვიდრე გონება.

რომანტიკოსებმა შეცვალეს ისიც, თუ ვინ შეიძლებოდა გამხდარიყო ლიტერატურის მთავარი გმირი. თუ კლასიციზმის ეპოქაში ყურადღება ძირითადად მეფეებს, გმირებსა და ანტიკურ პერსონაჟებს ეთმობოდათ, რომანტიკოსებმა უბრალო ადამიანი, მოგზაური, მეამბოხე, პოეტი და ბუნებასთან ახლოს მცხოვრები პიროვნება აირჩიეს. მათთვის მთავარი გახდა ინდივიდის განცდები, თავისუფლების სურვილი და საკუთარი ადგილის ძიება სამყაროში.

რევოლუციის გავლენა მხოლოდ ლიტერატურით არ შემოიფარგლა. რომანტიკოსებმა ბუნებაც სრულიად განსხვავებული თვალით დაინახეს. მათთვის მთა, ზღვა, ტყე თუ ქარიშხალი უბრალოდ პეიზაჟი აღარ იყო – ბუნება ადამიანის სულიერი მდგომარეობის გამოხატულებად იქცა.

თავისუფლების იდეამ, რევოლუციური ენთუზიაზმით დაწყებულმა და ტრაგიკული გამოცდილებით დასრულებულმა პროცესებმა ევროპელ ხელოვანებს ახალი კითხვები დაუსვა. პასუხები კი მათ ადამიანის შინაგან სამყაროში, ემოციებში, ბუნებასა და წარმოსახვაში იპოვეს.

რომანტიზმი სწორედ ამ ძიების შედეგი გახდა. ამიტომ ბასტილიის დაცემის მნიშვნელობა მხოლოდ პოლიტიკური არ არის – ამ მოვლენამ ხელი შეუწყო ისეთი კულტურული ეპოქის დაბადებას, რომელმაც ევროპული ლიტერატურისა და ხელოვნების განვითარების მიმართულება მთლიანად შეცვალა.