#OK! პირველი ქართველი ქალი დიპლომატები

საქართველოს ისტორიაში ქალები ხშირად მხოლოდ სიმბოლური ფიგურები არ ყოფილან – ისინი რეალურად მონაწილეობდნენ პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღებასა და დიპლომატიური პროცესების მართვაში. თამარ მეფის ეპოქიდან დაწყებული და შემდგომი საუკუნეების ჩათვლით, ქართველი ქალები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ როგორც შიდა პოლიტიკური სტაბილურობის, ისე საერთაშორისო ურთიერთობების ფორმირებაში. კრავაი ჯაყელი, ხვაშაქ ცოქალი, რუსუდანი და გულჩარა სწორედ იმ ფიგურებს მიეკუთვნებიან, რომლებმაც სხვადასხვა ეპოქაში დიპლომატიური მისიისა და მოლაპარაკებების გზით ქვეყნის ინტერესების დაცვა შეძლეს და ქართული პოლიტიკური ისტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი შექმნეს.

თამარ მეფე

საქართველოს ისტორიაში თამარ მეფე ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ქალი მმართველია. გიორგი III-ის ასული 1178 წელს თანამოსაყდრედ დასვეს, ხოლო 1184 წლიდან, მამის გარდაცვალების შემდეგ, ქვეყნის ერთმმართველი გახდა. მისი მეფობა 1213 წლამდე გაგრძელდა და სწორედ ამ პერიოდს უკავშირდება საქართველოს პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული აღმავლობა, რომელსაც დღეს „ოქროს ხანის“ სახელით ვიცნობთ.

ტახტზე ასვლისთანავე თამარს გავლენიან დიდგვაროვნებთან დაპირისპირება მოუწია. ნაწილი ცდილობდა სამეფო ხელისუფლების შეზღუდვას და დაკარგული პრივილეგიების დაბრუნებას. მიუხედავად დაძაბული ვითარებისა, მეფემ კონფლიქტის ძალისმიერი გზით გადაწყვეტა არ აირჩია. ყუთლუ-არსლანისა და მისი მომხრეების წინააღმდეგ გამოსვლის დროს თამარმა მოლაპარაკებების გზა აირჩია და მათთან მოსალაპარაკებლად ორი დიპლომატი ქალი – ხვაშაქ ცოქალი და კრავაი ჯაყელი გაგზავნა. სწორედ დიპლომატიურმა მიდგომამ და კომპრომისებმა გახადა შესაძლებელი სამეფოში მშვიდობის შენარჩუნება.

მისი მმართველობის პერიოდში საქართველო არა მხოლოდ სამხედრო, არამედ დიპლომატიური თვალსაზრისითაც ძლიერდებოდა. თამარის საგარეო პოლიტიკა მიზნად ისახავდა ქვეყნის გავლენის გაფართოებასა და მეზობელ სახელმწიფოებთან ძალთა ბალანსის შენარჩუნებას. 1195 წელს ქართველებმა შამქორის ბრძოლაში გაიმარჯვეს, ხოლო 1202 წელს — ბასიანის ბრძოლაში, რაც საქართველოს რეგიონში წამყვან ძალად აქცევდა.

თამარის დიპლომატიური ხედვის ერთ-ერთ საუკეთესო მაგალითად 1204 წელს ტრაპიზონის იმპერიის შექმნა მიიჩნევა. საქართველოს მხარდაჭერით შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროზე ჩამოყალიბებული სახელმწიფო ქვეყნის პოლიტიკური გავლენის ზრდას ემსახურებოდა და სამხრეთ კავკასიაში საქართველოს პოზიციებს კიდევ უფრო ამყარებდა.

მისი მეფობის წლებში საქართველოს შემოუერთდა არაერთი მნიშვნელოვანი ტერიტორია, მათ შორის ანისი, დვინი, ამბერდი და სხვა ქალაქები. სახელმწიფო იმ მასშტაბამდე გაძლიერდა, რომ თანამედროვე მატიანეები საქართველოს მთელ რეგიონში ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ სახელმწიფოდ მოიხსენიებდნენ.

ხვაშაქ ცოქალი და კრავაი ჯაყელი

თუ თამარ მეფე შუა საუკუნეების საქართველოს ერთ-ერთი გამორჩეული ქალი დიპლომატი იყო, მის გვერდით იდგნენ ქალები, რომლებმაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს ქვეყნის შიდა პოლიტიკური სტაბილურობის შენარჩუნებაში. მათ შორის განსაკუთრებული ადგილი უკავიათ ხვაშაქ ცოქალსა და კრავაი ჯაყელს.

1184 წელს, თამარის გამეფების შემდეგ, ქვეყანაში პოლიტიკური დაძაბულობა შეიქმნა. გავლენიანი დიდებულების ნაწილი, რომელსაც მეჭურჭლეთუხუცესი ყუთლუ-არსლანი ხელმძღვანელობდა, სამეფო ხელისუფლების შეზღუდვასა და ახალი მმართველობითი ორგანოს – „კარავის“ შექმნას მოითხოვდა. ვითარება იმდენად დაიძაბა, რომ შეიარაღებული დაპირისპირების საფრთხეც გაჩნდა.

სწორედ ამ კრიტიკულ მომენტში თამარმა ძალის ნაცვლად დიპლომატიის გზა აირჩია. აჯანყებულებთან მოსალაპარაკებლად მან ორი გავლენიანი და ავტორიტეტული ქალი გაგზავნა – ქართლის ერისთავის, რატი სურამელის დედა, კრავაი ჯაყელი და სამძივართა საგვარეულოს წარმომადგენელი ხვაშაქ ცოქალი, რომლებმაც შეძლეს მეამბოხე დიდებულების დარწმუნება, დაეყარათ იარაღი და დედოფლის ერთგულება დაედასტურებინათ. ამ ნაბიჯმა საქართველო სამოქალაქო დაპირისპირებისა და შესაძლო სისხლისღვრისგან იხსნა.

კრავაი ჯაყელისა და ხვაშაქ ცოქალის მისია განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს იმ ეპოქის გათვალისწინებით, როდესაც პოლიტიკა და სახელმწიფო მართვა ძირითადად მამაკაცების სფეროდ მიიჩნეოდა. მიუხედავად ამისა, სწორედ ქალებს ანდეს ქვეყნისთვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მოლაპარაკება.

რუსუდან ბაგრატიონი

რუსუდანი XII საუკუნის საქართველოს ერთ-ერთი გამორჩეული პოლიტიკური ფიგურა იყო – დემეტრე I-ის ასული, გიორგი III-ის და და თამარ მეფის მამიდა. ის აქტიურად მონაწილეობდა სახელმწიფოს მართვაში და სამეფო კარზე მნიშვნელოვან დიპლომატიურ მისიებს ასრულებდა.

ისტორიული წყაროების მიხედვით, რუსუდანი ჯერ კიდევ გიორგი III-ის მეფობის დროს იყო ჩართული სახელმწიფო საქმეებში. დაახლოებით 1165 წელს მან დიპლომატიური მისია შეასრულა ელდიგუზ ათაბაგთან ანისის საკითხზე მიმდინარე მოლაპარაკებებში.

რუსუდანის როლი განსაკუთრებით გაიზარდა 1184 წელს, თამარ მეფის გამეფების პერიოდში. დიდგვაროვნებსა და ახალ მეფეს შორის არსებული დაძაბულობის დროს ის მონაწილეობდა მოლაპარაკებების პროცესში და მხარს უჭერდა შეთანხმების მიღწევას, რაც ქვეყნის შიგნით სტაბილურობის შენარჩუნებას ემსახურებოდა.

თამარ მეფის მმართველობის დროს რუსუდანი კვლავ აქტიურ პოლიტიკურ ფიგურად რჩებოდა. ის მონაწილეობდა მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებში, მათ შორის თამარის პოლიტიკური ქორწინების საკითხშიც. ასევე ცნობილია, რომ მის კარზე იზრდებოდა დავით სოსლანი, რომელიც მოგვიანებით თამარის მეუღლე და თანამმართველი გახდა.

1191 წლის აჯანყების შემდეგ, როდესაც გიორგი რუსი ტახტის დაბრუნებას ცდილობდა, რუსუდანი მოლაპარაკებებში შუამავლად მონაწილეობდა და ხელი შეუწყო იმას, რომ თამარს ყოფილი მეუღლე სიკვდილით არ დაესაჯა და ქვეყნიდან მშვიდობიანად გაეშვა.

რუსუდანი იმ ქალ პოლიტიკურ მოღვაწეთა რიცხვს ეკუთვნის, რომლებმაც შუა საუკუნეების საქართველოში მნიშვნელოვანი დიპლომატიური როლი შეასრულეს. მისი საქმიანობა აჩვენებს, რომ იმ ეპოქაში ქალები მხოლოდ სიმბოლური ფიგურები არ იყვნენ – ისინი რეალურად მონაწილეობდნენ სახელმწიფო გადაწყვეტილებების მიღებაში და პოლიტიკური კრიზისების მართვაში.

გულჩარა (თინათინ ბაგრატიონი)

გულჩარა, რომელიც ზოგიერთ წყაროში თინათინ ბაგრატიონის სახელითაც არის მოხსენიებული, XVI საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედსა და XVII საუკუნის დასაწყისში მოღვაწე ქართველი დიპლომატი ქალი იყო. გავრცელებული მოსაზრებით, იგი ქართლის მეფის – გიორგი X-ის ასული გახლდათ.

გულჩარა შაჰ თამაზ I-ის მეფობის პერიოდში ირანში ცხოვრობდა, ხოლო 1578 წელს საქართველოში დაბრუნდა. მისი პოლიტიკური აქტივობა განსაკუთრებით გაძლიერდა XVI საუკუნის ბოლოს, როდესაც საქართველო და რეგიონი ოსმალეთ-ირანის დაპირისპირების ეპიცენტრში იყო.

1600 წელს, ქართლის მეფე სიმონ I-ის ტყვეობიდან გამოსახსნელად სტამბოლში დელეგაცია გაიგზავნა, რომლის შემადგენლობაშიც გულჩარა და მისი ძმა დავითი შედიოდნენ. სწორედ ამ მისიის დროს მან მნიშვნელოვანი პოლიტიკური კავშირები დაამყარა და სულთნის დედის ნდობა მოიპოვა.

ირან-ოსმალეთის ომის პერიოდში (1602–1612) გულჩარა უკვე პირდაპირ მონაწილეობდა მაღალი დონის მოლაპარაკებებში. სულთანმა და მისმა დედამ მას ანდო მოლაპარაკებების წარმოება შაჰ აბას I-თან, რომლის ერთ-ერთი მთავარი პირობა იყო ქართლის მეფე სიმონ I-ის გათავისუფლება.

გულჩარა რამდენჯერმე შეხვდა როგორც ოსმალეთის სულთანს, ისე ირანის შაჰს და აქტიურად მონაწილეობდა საზავო პირობების შეთანხმებაში. მისი დიპლომატიური ჩართულობა დასრულდა 1612 წლის სექტემბერში, როდესაც იგი ირანის ელჩის თანხლებით სტამბოლში დაბრუნდა.

ისტორიული წყაროების მიხედვით, სწორედ გულჩარას დიპლომატიურმა უნარებმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა 1612 წლის ირან-ოსმალეთის საზავო ხელშეკრულების დადებაში.

გულჩარა იმ იშვიათ ქართველ ქალ დიპლომატთა რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებმაც საერთაშორისო პოლიტიკაში აქტიური მონაწილეობა მიიღეს და რთულ გეოპოლიტიკურ ვითარებაში ქვეყნის ინტერესების დაცვა შეძლეს.