#OK! უსაფრთხო ალტერნატივა“ თუ მარკეტინგული ხრიკი? — რას გვიმალავს თამბაქოს ინდუსტრია

ბევრი მომხმარებელი მათ „სიგარეტის უსაფრთხო ალტერნატივად“ მიიჩნევს. რამდენად სწორია ეს აღქმა სამედიცინო და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით?

„უსაფრთხო ალტერნატივა“, არის თამბაქოს ინდუსტრიის მარკეტინგული მანიპულაციური სახელწოდება. დიდი სიცრუეა, რომლის საზოგადოებაზე თავსმოხვევას ძალიან აქტიურად ცდილობს. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით:

ჯანმრთელობისთვის უსაფრთხო თამბაქოს და ნიკოტინის პროდუქტი არ არსებობს: მართალია ნიკოტინის ბალიშებში არ არის თამბაქოს კვამლი, რაც ამცირებს ფილტვის კიბოს რისკს, თუმცა ნიკოტინი თავად არის უძლიერესი ნარკოტიკი და ასევე ძლიერი ნეიროტოქსინი და კარდიოტოქსინი.

ზიანის შემცირება ილუზია, რადგან ნიკოტინის ბალიშები ხშირად შეიცავს იმაზე მეტ ნიკოტინს, ვიდრე ერთი სტანდარტული სიგარეტი. შესაბამისად, ისინი არ ამცირებენ დამოკიდებულებას, არამედ აძლიერებენ მას.

რა ხდება ორგანიზმში მაშინ, როდესაც ადამიანი ნიკოტინის ბალიშებს იყენებს — განსხვავდება თუ არა მათი გავლენა სიგარეტის ან ელექტრო სიგარეტისგან?

ტრადიციული სიგარეტის და ელ-სიგარეტის მოხმარების დროს ნიკოტინი ორგანიზმში ხვდება ფილტვების საშუალებით, სადაც წამებში აღწევს სისხლძარღვებსა და ტვინში. ეს არის სწრაფი, პიკური დარტყმა.

ნიკოტინის ბალიშების გამოყენებისას, კი ნიკოტინი შეიწოვება პირის ღრუს ლორწოვანი გარსის მეშვეობით. შეწოვა ხდება შედარებით ნელა, თუმცა ნიკოტინის მაღალი კონცენტრაცია სისხლში უფრო დიდხანს ნარჩუნდება.

პირდაპირ ზიანდება პირის ღრუ (ღრძილების რეცესია, წყლულები, კბილების დაზიანება). ამასთან, ნიკოტინის დიდი დოზა იწვევს გულისცემის აჩქარებას, არტერიული წნევის მატებას და ცენტრალური ნერვული სისტემის გადატვირთვას, რაც ზრდის ჰიპერტონიის, ინფარქტისა და ინსულტის რისკს.

ლაბორატორიულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ზოგიერთი ბრენდის ბალიშები შეიცავს კანცეროგენულ ნივთიერებებს, როგორიცაა ფორმალდეჰიდი, ქრომი და სპეციფიკური ნიტროზამინები.

25 წლამდე ასაკის ახალგაზრდებში ნიკოტინი აზიანებს ტვინის იმ ნაწილებს, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან ყურადღებაზე, სწავლასა და იმპულსების კონტროლზე.

ბოლო პერიოდში ხშირად საუბრობენ იმაზე, რომ ნიკოტინის ბალიშები განსაკუთრებით პოპულარული ხდება არასრულწლოვნებში. გაქვთ თუ არა მსგავსი ტენდენციის შესახებ მონაცემები ან დაკვირვება საქართველოში?

საქართველოში ნიკოტინის ალტერნატიული პროდუქტების (ელექტრონული სიგარეტები, ვეიპები და ნიკოტინის ბალიშები) მოხმარება დინამიკურად იზრდება, განსაკუთრებით ახალგაზრდულ სეგმენტში. თამბაქოს გლობალური კვლევების (GYTS საქართველო) და ადგილობრივი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ექსპერტების დაკვირვებით, ტრადიციული სიგარეტის მოხმარება 13-17 წლის ასაკის ბიჭებში მცირდება, თუმცა მკვეთრად იზრდება ნიკოტინის ახალი პროდუქტების პოპულარობა. საქართველოში ახალგაზრდების დაახლოებით 4.2%-მდე მოიხმარს სხვადასხვა სახის უკვამლო თამბაქოსა და ნიკოტინის ალტერნატივებს. კვლევები აჩვენებს საგანგაშო ტენდენციას, კერძოდ გოგონებში ნიკოტინის შემცველი ალტერნატიული პროდუქტების მოხმარება უფრო სწრაფად იზრდება, ვიდრე ბიჭებში. ელ. სიგარეტის მოხმარება 2019 წელს თუ იყო 7%, 2024 წელს 14% შეადგინა (ESPAD საქართველო), ამჯერად კი 20%-ს აჭარბებს ანუ უკვე ეპიდემიის სახე აქვს, რაც გადამჭრელი ზომების მიღებას საჭიროებს.

ზრდასრულ მოსახლეობაში (განსაკუთრებით 18-დან 35 წლამდე ასაკის მამაკაცებში) ნიკოტინის ბალიშები ძირითადად გამოიყენება, როგორც „სიგარეტის ჩამნაცვლებელი“. მომხმარებელთა დიდი ნაწილი მას შეცდომით მიიჩნევს სრულიად უსაფრთხო ალტერნატივად. პროდუქტი თავისუფლად არის ხელმისაწვდომი სპეციალიზებულ ონლაინ მაღაზიებსა და სწრაფი მიტანის სერვისებში, ასევე ხდება ამ პროდუქტების უკანონო რეკლამა-პოპულარიზაცია ინტერნეტ სივრცეში. ყოველივე ზემოაღნიშნული კი არღვევს “თამბაქოს კონტროლისა” და “რეკლამის” შესახებ კანონების მოთხოვნებს. შესაბამისი დარღვევები პერიოდულად, ჩვენი ორგანიზაციის მიერ რეაგირებისათვის ეგზავნება შემოსავლების სამსახურს, თუმცა ამ ეტაპზე არ ხდება მისი ეფექტური ადმინისტრირება.

თქვენი შეფასებით, რა არის მთავარი მიზეზი, რატომ იზიდავს ეს პროდუქტი ახალგაზრდებს — გემოები, შეფუთვა, ხელმისაწვდომობა თუ „უხმო მოხმარების“ შესაძლებლობა?

მოქმედებს რამდენიმე ფაქტორის კომბინაცია, მთავარი „უხმო მოხმარების“ შესაძლებლობაა, ის რომ მოხმარების პროცესი არახილულია. ბალიშის გამოყენება არასრულწლოვანების მიერ უკანონოდ ხდება გაკვეთილზე ან სხვა ადგილებზე. მიმზიდველი არომატები (მენთოლი, კენკრა, ციტრუსი, კოლა და სხვ.) უფრო მეტად მომხიბვლელს ხდის ამ პროდუქტებს ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის. სწორედ ეს გემოები, პროდუქტის ფორმა, რომელიც ჰოკეის ბურთს ჰგავს და უკანონო მარკეტინგი ნიღბავს ნიკოტინის ამ საშიშ პროდუქტს, კანფეტის იერს აძლევს. ამიტომ იყო, რომ ჯანმო-მ, წელს მსოფლიო თამბაქოს გარეშე დღის მთავარ სლოგანად გამოაცხადა “ჩამოვხსნათ ნიღაბი – მომხიბვლელობას”, რასაც თამბაქოს და ნიკოტინის ინდუსტრია მიმართავს ბავშების ახალი ბაზრის დასაპყრობად.

დღეს საქართველოში რამდენად არის რეგულირებული ნიკოტინის ბალიშების გაყიდვა და მოხმარება? არსებობს თუ არა საკანონმდებლო ხარვეზები ამ მიმართულებით?

საქართველოს აქვს ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური თამბაქოს კონტროლის კანონი (2017-2018 წლების რეფორმა), თუმცა ტექნოლოგიური პროგრესი კანონმდებლობაზე სწრაფად ვითარდება. მოქმედი კანონით, ნიკოტინის ბალიშები ნაწილობრივ რეგულირებულია. კერძოდ, საქართველოს კანონმდებლობით, ნიკოტინის ბალიშების რეალიზაციისა და რეკლამირების წესების დარღვევა ითვალისწინებს შესაბამის ფინანსურ სანქციებს:

18 წლამდე პირისთვის მიყიდვა: პირველ შემთხვევაში ითვალისწინებს ჯარიმას 150 ლარის ოდენობით, ხოლო განმეორებისას — 300 ლარს;

ვიტრინაზე განთავსება (ხილვადობის დარღვევა): ობიექტი, რომელიც პროდუქტს თვალსაჩინო ადგილას (თაროზე ან ვიტრინაში) განათავსებს, ჯარიმდება 2,000 ლარით. განმეორებითი დარღვევა იწვევს ჯარიმის გაორმაგებას.

რეკლამირება, პოპულარიზაცია და სპონსორობა: ნიკოტინის ბალიშების ონლაინ ან ფიზიკური რეკლამირებისთვის (მაგალითად, სოციალურ ქსელებში) ჯარიმა შეადგენს 5,000 ლარს, ხოლო განმეორების შემთხვევაში — 10,000 ლარს.

საქართველოში ამ წესების აღსრულებასა და მონიტორინგს ახორციელებს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახური (სავაჭრო ობიექტების შემოწმება). გარდა ამისა, თამბაქოს კონტროლის ჩარჩო კონვენციის იმპლემენტაციისა და მონიტორინგის ცენტრი აქტიურად ატარებს დამოუკიდებელ მონიტორინგს და სახელმწიფო უწყებებს დარღვევების შესახებ ინფორმაციას აწვდის.

არის თუ არა საკმარისი კონტროლი ონლაინ გაყიდვებზე და ასაკის შემოწმებაზე?

მოქმედი კანონმდებლობით, ნიკოტინის ბალიშების ონლაინ საცალო რეალიზაცია, ონლაინ რეკლამა-პოპულარიზაცია და არასრულწლოვანზე მიყიდვა აკრძალულია. თუმცა, მიუხედავად დარღვევების ჩვენი მხრიდან გამოვლენისა, შესაბამისი უწყება არაეფეტურად ახორციელებს მისთვის კანონით მინიჭებულ უფლებამოსილებას, რაც ხელს უწყობს ბავშვებსა და ახალგაზრდებში ასეთ ახალ პროდუქტებზე დამოკიდებულების ზრდას. შესაბამისად, მოვუწოდებთ აღმასრულებელ სტრუქტურებს იმოქმედონ ეფექტურად, რათა მოხდეს ასეთ პროდუქტებზე მოსახლეობის, განსაკუთრების ბავშვებვებზე ხელმისაწვდომობის პრევენცია.

მსოფლიოში სხვადასხვა ქვეყანა უკვე ამკაცრებს რეგულაციებს — მაგალითად არომატების შეზღუდვასა და ასაკობრივი ზღვრის კონტროლს. თქვენი აზრით, რა ტიპის რეგულაცია იქნება ყველაზე ეფექტური საქართველოს შემთხვევაში?

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის 2026 წლის ოფიციალური ანგარიშის მიხედვით, ნიკოტინის ბალიშების გაყიდვა უკვე  მსოფლიოს 20-მდე ქვეყანაშია აკრძალული. ყველაზე ეფექტური ზომა საქართველოსთვისაც ეს იქნებოდა, თუმცა სუსტი პოლიტიკური ნებისა და თამბაქოს ინდუსტრიის ხელისუფლებაზე ძლიერი გავლენის გამო, ეს ნაკლებად მოსალოდნელია. შესაბამისად, დაუყოვნებლივ რაც შეიძლება ამ ეტაპზე გაკეთდეს, არის, ის რომ:

მოხდეს არომატების სრული აკრძალვა;

ამ პროდუქტების მიყიდვის ასაკის 21 წლამდე გაზრდა;

სპეციალიზირებული მაღაზიებიდან ასეთი პროდუქტების გაყიდვა შესაბამისი ვიდეო და პირადობის კონტროლის სისტემებთ;

სტანდარტიზებული შეფუთვის შემოღება და შესაბამისი სამედიცინო გაფრთხილებებისა და პიქტოგრამების სავალდებულოდ დატანა, რათა არ შეიქმნას შთაბეჭდილება, რომ ერთი პროდუქტი მეორეზე ნაკლებ უსაფრთხოა ან ნაკლებ საზიანოა, რაც ასევე კანონით დასჯადია;

ნიკოტინის შემცველობის ზღვრული ოდენობის დაწესება და გაზომვის მეთოდების დანერგვა;

ინტერნეტით უკანონო რეალიზაციისა და ინტერნეტში უკანონო რეკლამა-პოპულარიზაციის ეფექტური აღსრულება.

და ბოლოს,  შევაჯამოთ მთავარი საფრთხე — რა არის ის, რაც საზოგადოებამ აუცილებლად უნდა იცოდეს ნიკოტინის ბალიშებზე?

ნიკოტინის ბალიშები არანაირად არ არის უსაფრთხო ალტერნატივა; ეს არის თამბაქოს ინდუსტრიის მიერ შექმნილი მაღალტექნოლოგიური, ქიმიური ხაფანგი, რომელიც მიმზიდველი არომატებითა და „უხილავი მოხმარების“ შესაძლებლობით იწვევს მოზარდების უსწრაფეს და უძლიერეს ნიკოტინურ დამოკიდებულებას და საფრთხეს უქმნის მათ ფსიქიკურ და ფიზიკურ ჯანმრთელობას.