ანემია და ზოგიერთი მედიკამენტი: რა კავშირია კოგნიტურ დაქვეითებასა და დემენციის რისკთან

ხანდაზმულ ასაკში კოგნიტური ფუნქციის გაუარესებას მრავალი ფაქტორი განსაზღვრავს და მათ შორის ზოგიერთი შესაძლოა ნაწილობრივ მართვადი იყოს. ახალი დიდი ხნის განმავლობაში მიმდინარე კვლევის მონაცემებით, ანემია ხანდაზმულ ადამიანებში დემენციის განვითარების უფრო მაღალ რისკთან არის დაკავშირებული. ამასთან, დაგროვილი სამეცნიერო მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ გარკვეული მედიკამენტების, განსაკუთრებით ანტიქოლინერგული მოქმედების მქონე პრეპარატებისა და ბენზოდიაზეპინების ხანგრძლივ გამოყენებასაც შეიძლება ჰქონდეს კავშირი კოგნიტურ ჯანმრთელობასთან. თუმცა ასეთი კავშირი ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ კონკრეტული წამალი დემენციას იწვევს, რადგან კვლევების დიდი ნაწილი დაკვირვებითია და სხვა დაავადებებმა ან თავად იმ მდგომარეობამ, რომლის გამოც პრეპარატი ინიშნება, შეიძლება შედეგებზე გავლენა მოახდინოს.

შესავალი

დემენცია ერთი კონკრეტული დაავადება არ არის. ეს არის სიმპტომების ერთობლიობა, რომლის დროსაც თანდათან ირღვევა მეხსიერება, აზროვნება, ორიენტაცია, მეტყველება და ყოველდღიური საქმიანობის შესრულების უნარი. ყველაზე გავრცელებული ფორმაა ალცჰაიმერის დაავადება, თუმცა დემენციას სხვა ნეიროდეგენერაციული და სისხლძარღვოვანი დაავადებებიც იწვევს.

დემენციის რისკი ასაკთან ერთად იზრდება, თუმცა ასაკი ერთადერთი განმსაზღვრელი ფაქტორი არ არის. ჯანმრთელობის ზოგიერთი მდგომარეობა და ცხოვრების წესთან დაკავშირებული ფაქტორი შესაძლოა რისკის შემცირების ან მართვის სამიზნე იყოს. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია დემენციის პრევენციის მიმართულებით სწორედ ასეთ პოტენციურად მოდიფიცირებად ფაქტორებზე ყურადღების გამახვილებას მიიჩნევს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან მიმართულებად. [1]

ამ კონტექსტში განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს ანემია. 2026 წელს გამოქვეყნებულმა შვედურმა მოსახლეობაზე დაფუძნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ანემიის მქონე ხანდაზმულ ადამიანებს შემდგომი დემენციის განვითარების უფრო მაღალი რისკი ჰქონდათ. კვლევამ ასევე შეისწავლა სისხლში ნეიროდეგენერაციასთან დაკავშირებული ბიომარკერების მაჩვენებლები. [2]

პრობლემის აღწერა

ანემია არის მდგომარეობა, რომლის დროსაც სისხლში ჰემოგლობინის რაოდენობა ნორმაზე დაბალია. ჰემოგლობინი ერითროციტებში არსებული ცილაა, რომელიც ჟანგბადის გადატანაში მონაწილეობს. ანემიის მიზეზი შეიძლება იყოს რკინის დეფიციტი, სისხლის ქრონიკული დაკარგვა, თირკმლის დაავადება, ვიტამინების დეფიციტი, ქრონიკული ანთებითი დაავადებები და სხვა მდგომარეობები.

ხანდაზმულ ადამიანებში ანემია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მას შესაძლოა ახლდეს სისუსტე, დაღლილობა, ფიზიკური გამძლეობის დაქვეითება, ქოშინი და ზოგჯერ კოგნიტური ფუნქციის გაუარესებაც.

თუმცა ანემიის აღმოჩენა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ადამიანს დემენცია განუვითარდება. კავშირი სტატისტიკურ ასოციაციას აღწერს და არა აუცილებლად მიზეზ-შედეგობრივ დამოკიდებულებას.

მეორე საკითხია მედიკამენტების გამოყენება. ასაკის მატებასთან ერთად ადამიანები ხშირად ერთდროულად რამდენიმე პრეპარატს იღებენ. მრავალპრეპარატული მკურნალობისას იზრდება როგორც გვერდითი ეფექტების, ისე მედიკამენტებს შორის ურთიერთქმედების რისკი. ზოგიერთმა პრეპარატმა შეიძლება დროებით გამოიწვიოს ძილიანობა, დაბნეულობა ან მეხსიერების გაუარესება, განსაკუთრებით ხანდაზმულებში.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

შვედეთის დაბერებისა და მოვლის ეროვნული კვლევის მონაცემებზე დაფუძნებულ კვლევაში თავდაპირველად 3 363 ადამიანი მონაწილეობდა. გარკვეული გამორიცხვის შემდეგ ანალიზში 2 282 დემენციის გარეშე მონაწილე დარჩა. მათი საშუალო ასაკი 72,2 წელი იყო. მონაწილეებს საშუალოდ 9,3 წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ და ამ პერიოდში 362 ადამიანს დემენცია განუვითარდა. [2]

ანემიის მქონე მონაწილეებს დემენციის განვითარების საფრთხე ნორმალური ჰემოგლობინის მქონე ადამიანებთან შედარებით 66 პროცენტით მეტი ჰქონდათ. კვლევაში დემენციის რისკის ზრდა ასევე დაკავშირებული იყო ჰემოგლობინის შემცირებასთან, თუმცა ავტორებმა ხაზგასმით მიუთითეს, რომ ეს დაკვირვებითი შედეგია. [2]

კვლევის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი სისხლში ნეიროდეგენერაციასთან დაკავშირებულ ბიომარკერებს შეეხებოდა. ანემიის მქონე მონაწილეებს უფრო მაღალი ჰქონდათ ფოსფორილებული ტაუ 217-ის, ნეიროფილამენტის მსუბუქი ჯაჭვისა და გლიური ფიბრილარული მჟავე ცილის მაჩვენებლები. ეს ბიომარკერები სხვადასხვა ნეიროდეგენერაციულ პროცესთან არის დაკავშირებული. [2]

განსაკუთრებით მაღალი რისკი დაფიქსირდა იმ ადამიანებში, რომლებსაც ერთდროულად ჰქონდათ ანემია და აღნიშნული ბიომარკერებიდან რომელიმე მომატებული მაჩვენებელი. მაგალითად, ანემიისა და ნეიროფილამენტის მსუბუქი ჯაჭვის მაღალი დონის ერთობლივი არსებობისას დემენციის საფრთხის მორგებული მაჩვენებელი 3,64 იყო. [2]

ამის შესაძლო ახსნა შეიძლება იყოს ის, რომ ჰემოგლობინის დაბალი დონე ქსოვილებისთვის ჟანგბადის მიწოდებას ამცირებს. ტვინი ჟანგბადის ნაკლებობის მიმართ განსაკუთრებით მგრძნობიარე ორგანოა. თუმცა ამ კვლევიდან შეუძლებელია იმის მტკიცება, რომ ანემია პირდაპირ იწვევს ალცჰაიმერის დაავადებას.

მნიშვნელოვანია ანემიის მიზეზის დადგენაც. მაგალითად, რკინის დეფიციტით გამოწვეული ანემიის არსებობისას მხოლოდ რკინის მიღება საკმარისი არ არის, თუ მიზეზი ქრონიკული სისხლდენა ან სხვა დაავადებაა. ხანდაზმულ ადამიანებში ახალი ანემიის აღმოჩენა ამიტომ კლინიკურ შეფასებას საჭიროებს.

მედიკამენტები და კოგნიტური ჯანმრთელობა

მედიკამენტებთან დაკავშირებული მტკიცებულებები გაცილებით რთულად შესაფასებელია. განსაკუთრებით შესწავლილია ანტიქოლინერგული მოქმედების მქონე პრეპარატები. აცეტილქოლინი მონაწილეობს ყურადღების, მეხსიერებისა და სხვა კოგნიტური პროცესების რეგულაციაში. ანტიქოლინერგული მოქმედების მქონე მედიკამენტები ამ სისტემის აქტივობას ამცირებს.

ასეთი მოქმედება შეიძლება ჰქონდეს სხვადასხვა ჯგუფის პრეპარატს, მათ შორის ზოგიერთ ალერგიის საწინააღმდეგო, შარდის ბუშტის ფუნქციის დარღვევის სამკურნალო და სხვა მედიკამენტს.

2021 წლის სისტემურმა მიმოხილვამ და მეტაანალიზმა, რომელმაც 14 კვლევა და დაახლოებით 1,56 მილიონი ადამიანი მოიცვა, ანტიქოლინერგული პრეპარატების გამოყენებას დემენციისა და ალცჰაიმერის დაავადების უფრო მაღალ რისკთან დაკავშირებული შედეგები გამოავლინა. ავტორებმა ასევე აღწერეს შესაძლო დოზა-პასუხის კავშირი. [3]

სხვა მეტაანალიზში, რომელიც ხანდაზმულ ადამიანებში ანტიქოლინერგულ პრეპარატებს შეეხებოდა, ნებისმიერი ასეთი პრეპარატის გამოყენება დემენციის განვითარების უფრო მაღალ ალბათობასთან იყო დაკავშირებული. თუმცა კვლევებს შორის მნიშვნელოვანი განსხვავებები არსებობდა. [4]

ეს შედეგები არ ნიშნავს, რომ ნებისმიერი ანტიქოლინერგული პრეპარატის მიღება აუცილებლად იწვევს დემენციას. ზოგიერთ შემთხვევაში ასეთი მკურნალობის სარგებელი შესაძლოა მნიშვნელოვანი იყოს და პრეპარატის თვითნებურად შეწყვეტამ მდგომარეობა გააუარესოს.

ბენზოდიაზეპინები და სხვა ფსიქოტროპული პრეპარატები

ბენზოდიაზეპინები გამოიყენება შფოთვის, უძილობის, კრუნჩხვითი მდგომარეობებისა და სხვა პრობლემების დროს. მათი მოკლევადიანი გავლენა მეხსიერებასა და ყურადღებაზე კარგად არის აღწერილი.

რაც შეეხება დემენციის გრძელვადიან რისკს, კვლევების შედეგები ერთმნიშვნელოვანი არ არის. ზოგიერთი მეტაანალიზი ბენზოდიაზეპინების გამოყენებას დემენციის უფრო მაღალ რისკს უკავშირებს. მაგალითად, ერთმა მეტაანალიზმა, რომელშიც ექვსი კვლევა და დაახლოებით 57 ათასი მონაწილე იყო გაერთიანებული, მომხმარებლებში უფრო მაღალი რისკი გამოავლინა. ამავე დროს, ავტორებმა შესაძლო საპირისპირო მიზეზობრიობა მიუთითეს. [5]

ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: შფოთვა, ძილის დარღვევა და სხვა სიმპტომები, რომელთა გამოც ადამიანს ბენზოდიაზეპინს უნიშნავენ, ზოგჯერ დემენციის ადრეულ, ჯერ კიდევ დაუდგენელ ეტაპს შეიძლება ახლდეს. ამიტომ შესაძლოა არა მედიკამენტმა გამოიწვიოს დემენცია, არამედ დაავადების ადრეულმა სიმპტომებმა განაპირობოს მედიკამენტის დანიშვნა.

უფრო ახალი მიმოხილვებიც მიუთითებს, რომ ბენზოდიაზეპინებსა და დემენციას შორის შესაძლო კავშირის მტკიცებულება ჯერ კიდევ შეზღუდულია და მიზეზობრივი კავშირი დადასტურებული არ არის. [6]

ანტიფსიქოზური პრეპარატების შემთხვევაში საკითხი კიდევ უფრო ფრთხილ შეფასებას მოითხოვს. ისინი შეიძლება აუცილებელი იყოს მძიმე ფსიქიატრიული მდგომარეობების სამკურნალოდ. მათი გამოყენების შეწყვეტა მხოლოდ დემენციის შესაძლო რისკის გამო ზოგიერთ პაციენტში გაცილებით სერიოზულ საფრთხეს ქმნის.

პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორები და დემენცია

კუჭის მჟავიანობის შესამცირებელი პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორები, მათ შორის ომეპრაზოლი, ფართოდ გამოიყენება. წლების განმავლობაში სხვადასხვა კვლევამ მათი ხანგრძლივი მიღება დემენციის შესაძლო რისკთან დააკავშირა, თუმცა მტკიცებულებები ერთმანეთთან თანხვედრაში არ არის.

2020 წლის მეტაანალიზში, რომელიც ექვს კვლევას და 308 249 ადამიანს მოიცავდა, დემენციის საერთო რისკთან სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი კავშირი არ გამოვლინდა. [7]

2023 წლის სხვა სისტემურმა მიმოხილვამაც ვერ დაადასტურა მკაფიო კავშირი. კვლევაში გარკვეული გაურკვევლობა დარჩა, მაგრამ ავტორებმა მიზეზობრივი კავშირის დასადასტურებლად საკმარისი მტკიცებულება ვერ იპოვეს. [8]

2026 წელს გამოქვეყნებულმა მიმოხილვამ, რომელმაც 11 სისტემური მიმოხილვა და მეტაანალიზი შეაფასა, დაასკვნა, რომ მათი უმრავლესობა პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორებსა და დემენციას შორის კავშირს არ ადასტურებს და არსებული მტკიცებულების სანდოობა შეზღუდულია. [9]

ამიტომ ომეპრაზოლის ან მსგავსი პრეპარატის მიღება დემენციის განვითარების დამტკიცებულ მიზეზად ამ ეტაპზე ვერ ჩაითვლება.

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

არსებული მონაცემების შეფასებისას მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან განვასხვავოთ „ასოცირებული რისკი“ და „დადასტურებული მიზეზი“.

ანემიის შემთხვევაში ახალი კვლევის შედეგი აჩვენებს, რომ ანემიის მქონე მონაწილეებს დემენციის განვითარების საფრთხე 66 პროცენტით მაღალი ჰქონდათ. ეს ძლიერი სტატისტიკური კავშირია, მაგრამ კვლევის დაკვირვებითი დიზაინი მიზეზობრიობის საბოლოოდ დადგენის საშუალებას არ იძლევა. [2]

ანტიქოლინერგულ პრეპარატებთან დაკავშირებით რამდენიმე მეტაანალიზი მიუთითებს რისკის ზრდაზე, თუმცა კვლევებში შესაძლო თანმხლები ფაქტორები და მნიშვნელოვანი განსხვავებები არსებობს. [3,4]

ბენზოდიაზეპინების შემთხვევაში შედეგები განსაკუთრებით წინააღმდეგობრივია: ზოგი კვლევა ზრდილ რისკს აჩვენებს, ზოგი კი მიზეზობრივ კავშირს ვერ ადასტურებს. [5,6]

პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორებზე არსებული ყველაზე ახალი მიმოხილვები მთლიანობაში არ ადასტურებს დემენციის რისკის მკაფიო ზრდას. [9]

ამრიგად, სხვადასხვა მედიკამენტის ერთ ჯგუფში გაერთიანება და მათი ერთნაირად „საშიშად“ გამოცხადება სამეცნიერო მტკიცებულებებს არ შეესაბამება.

საერთაშორისო გამოცდილება

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია დემენციის რისკის შემცირებას საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან მიმართულებად განიხილავს. ორგანიზაციის რეკომენდაციები ყურადღებას ამახვილებს იმ ფაქტორებზე, რომელთა მართვაც შესაძლებელია და რომლებიც დაკავშირებულია კოგნიტური დაქვეითების ან დემენციის რისკთან. [1]

საერთაშორისო პრაქტიკაში ხანდაზმული პაციენტების მედიკამენტების პერიოდული გადახედვა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ამის მიზეზია ის, რომ ასაკთან ერთად იცვლება ორგანიზმში პრეპარატების შეწოვის, განაწილების, მეტაბოლიზმისა და გამოყოფის პროცესები. შედეგად, იგივე დოზამ ხანდაზმულ ადამიანში შეიძლება უფრო ძლიერი ეფექტი ან გვერდითი მოვლენა გამოიწვიოს.

განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა ანტიქოლინერგულ დატვირთვას, დამამშვიდებელ პრეპარატებსა და მრავალპრეპარატულ მკურნალობას. მედიკამენტების შეფასება ინდივიდუალურად უნდა მოხდეს და ითვალისწინებდეს როგორც შესაძლო რისკს, ისე მკურნალობის სარგებელს.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოსთვის ეს საკითხი მნიშვნელოვანია იმ ფონზე, როდესაც მოსახლეობის დაბერებასთან ერთად იზრდება ასაკთან დაკავშირებული ქრონიკული დაავადებების მართვის საჭიროება. ხანდაზმულ ადამიანს შესაძლოა ერთდროულად ჰქონდეს გულ-სისხლძარღვთა დაავადება, შაქრიანი დიაბეტი, კუჭ-ნაწლავის პრობლემა, ძილის დარღვევა ან სხვა მდგომარეობა და რამდენიმე სხვადასხვა პრეპარატს იღებდეს.

ასეთ ვითარებაში მნიშვნელოვანია, რომ ახალი კოგნიტური სიმპტომები ავტომატურად არ მიეწეროს „ასაკს“ ან დემენციას. მიზეზებს შორის შეიძლება იყოს ანემია, ვიტამინების დეფიციტი, ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დარღვევა, ინფექცია, ძილის პრობლემები, დეპრესიული მდგომარეობა ან მედიკამენტის გვერდითი ეფექტი.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ახალი ანემიის მიზეზის გარკვევა და იმ მედიკამენტების გადახედვა, რომლებსაც პაციენტი მუდმივად იღებს.

საქართველოს სამედიცინო პროფესიული და აკადემიური სივრცის შესახებ დამატებითი ინფორმაცია ხელმისაწვდომია საქართველოს სამედიცინო ჟურნალში. ჯანდაცვის სფეროში ხარისხისა და პროფესიული სტანდარტების საკითხები ასევე მნიშვნელოვანია სერტიფიცირების შესაბამისი პლატფორმებისთვის. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თემებზე ინფორმაციის გაცვლა და სამეცნიერო მტკიცებულებების პოპულარიზაცია შესაძლებელია Public Health-ის პლატფორმაზეც.

მითები და რეალობა

მითი: ანემიის არსებობა ნიშნავს, რომ ადამიანს დემენცია აუცილებლად განუვითარდება.

რეალობა: ანემია დემენციის გაზრდილ რისკთან არის დაკავშირებული, მაგრამ ეს არ ნიშნავს გარდაუვალ განვითარებას. ახალი კვლევა სტატისტიკურ კავშირს აღწერს და არა პირდაპირ მიზეზობრიობას. [2]

მითი: ანტიჰისტამინური ან სხვა ანტიქოლინერგული წამლის ერთხელ მიღება დემენციას იწვევს.

რეალობა: არსებული კვლევები ძირითადად ხანგრძლივ ან განმეორებით გამოყენებას სწავლობს. მოკლევადიანი გამოყენებისა და დემენციის განვითარებას შორის პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი დადასტურებული არ არის. [3,4]

მითი: ომეპრაზოლი დემენციას იწვევს.

რეალობა: ამ საკითხზე კვლევები ურთიერთსაწინააღმდეგოა, ხოლო უახლესი მიმოხილვების უმრავლესობა მკაფიო მიზეზობრივ კავშირს ვერ ადასტურებს. [9]

მითი: თუ წამალი დემენციის რისკთან არის დაკავშირებული, ის დაუყოვნებლივ უნდა შეწყდეს.

რეალობა: მედიკამენტის თვითნებური შეწყვეტა შესაძლოა საზიანო იყოს. მკურნალობის ცვლილება უნდა ეფუძნებოდეს კონკრეტული პაციენტის დაავადებას, პრეპარატის სარგებელს, შესაძლო რისკებსა და ალტერნატივებს.

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ანემიამ მეხსიერება გააუარესოს?

ანემია შეიძლება დაკავშირებული იყოს სისუსტესთან, დაღლილობასთან და კოგნიტურ ჩივილებთან. ახალი კვლევა ასევე აჩვენებს კავშირს ანემიასა და დემენციის განვითარების უფრო მაღალ რისკს შორის. [2]

ყველა რკინის დეფიციტი დემენციის რისკს ზრდის?

ამის თქმა არსებული მონაცემებით შეუძლებელია. მნიშვნელოვანია როგორც ანემიის არსებობა, ისე მისი მიზეზი. რკინის პრეპარატის მიღება ექიმის მიერ დადგენილი მიზეზის გარეშე ყოველთვის გამართლებული არ არის.

უნდა შევწყვიტო თუ არა ალერგიის საწინააღმდეგო წამალი?

არა. პრეპარატის საჭიროება და უსაფრთხოება ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს. ზოგიერთ შემთხვევაში ალტერნატიული საშუალება შეიძლება არსებობდეს, თუმცა გადაწყვეტილება ექიმთან უნდა შეთანხმდეს.

იწვევს თუ არა ბენზოდიაზეპინი დემენციას?

მტკიცე მიზეზობრივი კავშირი დადასტურებული არ არის. ზოგიერთი კვლევა რისკის ზრდაზე მიუთითებს, თუმცა არსებობს საპირისპირო მიზეზობრიობისა და სხვა დამაბნეველი ფაქტორების პრობლემა. [5,6]

შეიძლება თუ არა ომეპრაზოლის ხანგრძლივი მიღება?

პრეპარატის ხანგრძლივი გამოყენების აუცილებლობა პერიოდულად უნდა შეფასდეს. ამჟამინდელი მტკიცებულებები ომეპრაზოლისა და დემენციის მკაფიო მიზეზობრივ კავშირს არ ადასტურებს. [9]

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

დემენციის რისკი მრავალი ფაქტორის ურთიერთქმედებით ყალიბდება და მისი შეფასება მხოლოდ ერთი დაავადების ან ერთი მედიკამენტის საფუძველზე არ შეიძლება. ახალი კვლევა ანემიასა და დემენციის რისკს შორის მნიშვნელოვან სტატისტიკურ კავშირს აჩვენებს და ამავე დროს მიუთითებს სისხლში ნეიროდეგენერაციასთან დაკავშირებული ბიომარკერების შესაძლო მნიშვნელობაზე. [2]

მედიკამენტების საკითხი უფრო კომპლექსურია. ანტიქოლინერგული პრეპარატებისა და ბენზოდიაზეპინების ხანგრძლივ გამოყენებაზე არსებული კვლევები შესაძლო რისკზე მიუთითებს, თუმცა მიზეზობრივი კავშირი ყველა შემთხვევაში დადასტურებული არ არის. პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორებთან დაკავშირებით კი არსებული მტკიცებულებები განსაკუთრებით არაერთგვაროვანია და უახლესი მიმოხილვები მკაფიო კავშირს ვერ ადასტურებს. [3-9]

საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია ხანდაზმულ ადამიანებში ჯანმრთელობის მდგომარეობის სისტემური შეფასება: ანემიის მიზეზის დადგენა, კოგნიტური ცვლილებების დროული შეფასება და ხანგრძლივად მიღებული მედიკამენტების პერიოდული გადახედვა. ამ მიდგომით შესაძლებელია თავიდან იქნეს აცილებული როგორც არასაჭირო მკურნალობა, ისე იმ პრეპარატების თვითნებური შეწყვეტა, რომლებიც პაციენტის ჯანმრთელობისთვის აუცილებელია.

წყაროები

1. World Health Organization. Risk reduction of cognitive decline and dementia: WHO guidelines. Geneva: WHO; 2019. WHO guidelines on risk reduction of cognitive decline and dementia
2. Valletta JJ, et al. Anemia and Blood Biomarkers of Alzheimer Disease in Dementia Development. JAMA Netw Open. 2026. JAMA Network Open — Anemia and Blood Biomarkers of Alzheimer Disease in Dementia Development
3. Lu L, et al. Anticholinergic drugs and the risk of dementia: A systematic review and meta-analysis. Neurosci Biobehav Rev. 2021;125:296-307. PubMed — Anticholinergic drugs and the risk of dementia
4. Pieper NT, et al. Anticholinergic drugs and incident dementia, mild cognitive impairment and cognitive decline: a meta-analysis. Age Ageing. 2020. PubMed — Anticholinergic drugs and cognitive decline
5. Zhong GC, et al. Association between Benzodiazepine Use and Dementia: A Meta-Analysis. PLoS One. 2015;10(5):e0127836. PubMed — Benzodiazepine Use and Dementia
6. Billioti de Gage S, et al. Benzodiazepine use and the risk of dementia in the elderly population: an umbrella review of meta-analyses. 2023. PubMed Central — Benzodiazepine use and dementia risk
7. Desai M, et al. Proton pump inhibitors do not increase the risk of dementia: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. Dis Esophagus. 2020. PubMed — Proton pump inhibitors and dementia
8. Ahn N, et al. Do proton pump inhibitors increase the risk of dementia? A systematic review, meta-analysis and bias analysis. Br J Clin Pharmacol. 2023;89(2):602-616. PubMed — Proton pump inhibitors and dementia risk
9. Emad B, et al. Proton Pump Inhibitor Use and Risk of Dementia: An Umbrella Review of Systematic Reviews and Meta-Analyses. Dig Dis Sci. 2026;71(3):1029-1040. PubMed — 2026 umbrella review of proton pump inhibitors and dementia