არქიტექტურა , ინტერიერი , დიზაინი 37.223437, 38.921818
გობეკლი თეფე ( Göbekli Tepe ) — კაცობრიობის უძველესი მონუმენტური არქიტექტურა
გობეკლი თეფე ( თურქულად Göbekli Tepe — “ მუცლის გორა “ ან “ ჭიპის გორა “ ) არის ნეოლითური არქეოლოგიური ძეგლი სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთში , შანლიურფას პროვინციაში , მესოპოტამიის ჩრდილოეთ ნაწილში . ის მდებარეობს შანლიურფას ქალაქიდან დაახლოებით 15 კილომეტრში და წარმოადგენს კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან აღმოჩენას .
გობეკლი თეფე თარიღდება დაახლოებით ძვ . წ . 9600–8200 წლებით ( პრე-კერამიკული ნეოლითი A და B ) , რაც მას სთოუნჰენჯზე დაახლოებით 6000 წლით და ეგვიპტის პირამიდებზე დაახლოებით 7000 წლით უფრო ძველს ხდის . ძეგლი 2018 წელს შეიტანეს UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში .
აღმოჩენის ისტორია
გორა პირველად 1963 წელს შენიშნეს სტამბოლისა და ჩიკაგოს უნივერსიტეტების ერთობლივი გამოკვლევის დროს . მაშინ ის შეაფასეს როგორც შუა საუკუნეების სასაფლაო და ყურადღების გარეშე დატოვეს .
ნამდვილი აღმოჩენა 1994 წელს მოხდა , როცა გერმანელმა არქეოლოგმა კლაუს შმიდტმა ( Klaus Schmidt , 1953–2014 ) ადგილი მოინახულა . მან ამოიცნო ზედაპირზე ამოშვერილი კირქვის ბლოკები როგორც T-ფორმის სვეტების თავები — იმავე ტიპის , რაც ადრე ნევალი ჩორიში იყო აღმოჩენილი . შმიდტმა მაშინვე გააცნობიერა ძეგლის მნიშვნელობა და 1995 წლიდან სიკვდილამდე ( 2014 ) ხელმძღვანელობდა გათხრებს გერმანიის არქეოლოგიური ინსტიტუტის ( DAI ) სახელით .
გობეკლი თეფედღეს გათხრებს ხელმძღვანელობს თურქი პროფესორი ნეჯმი ქარული ( Necmi Karul ) სტამბოლის უნივერსიტეტიდან , თანამშრომლობით გერმანელ კოლეგებთან ( მათ შორის ლი კლერთან — Lee Clare ) .
არქიტექტურა და T-ფორმის სვეტები
გობეკლი თეფეს ყველაზე გამორჩეული ელემენტია T-ფორმის კირქვის სვეტები . ისინი მოწყობილია წრიულ ან ოვალურ შიგთავსებში ( enclosures ) . თითოეულ შიგთავსში ცენტრში დგას ორი უდიდესი სვეტი ( 5 ,5 მეტრამდე სიმაღლის და რამდენიმე ტონის წონის ) , ხოლო ირგვლივ — უფრო პატარა სვეტები კედლებში ჩაშენებული .
სვეტები არ არის უბრალო საყრდენები — ისინი სტილიზებული ადამიანის ფიგურებია . ბევრზე ამოკვეთილია ხელები , ხელისგულები , სარტყლები , ლოინკლოთები და ცხოველების გამოსახულებები: მელები , გარეული ღორები , გველები , ამწეები , მორიელები , ლომები , გაზელები , ფრინველები და სხვა .
დღეისთვის აღმოჩენილია რამდენიმე ათეული ასეთი შიგთავსი , თუმცა გეოფიზიკური გამოკვლევებით ცნობილია , რომ გორაზე კიდევ ბევრი სტრუქტურაა დამარხული . გორა თავად ადამიანის შექმნილია — დაახლოებით 15 მეტრი სიმაღლისა და 9 ჰექტარი ფართობის .
გობეკლი თეფერა იყო გობეკლი თეფე?
თავდაპირველად კლაუს შმიდტი თვლიდა , რომ ეს იყო წმინდა რიტუალური ცენტრი — “ ტაძარი ქალაქამდე “ ( “ First came the temple , then the city “ ) . მისი აზრით , აქ მონადირე-შემგროვებლები იკრიბებოდნენ რიტუალებისა და დღესასწაულებისთვის და არ ცხოვრობდნენ მუდმივად .
ბოლო წლების გათხრებმა ეს შეხედულება შეცვალა . აღმოჩენილია საცხოვრებელი ნაგებობები , კერები , მძივების წარმოების კვალი და სხვა საყოფაცხოვრებო აქტივობები . 2022–2026 წლებში პირველად აღმოაჩინეს ხელუხლებელი სამარხები , რაც მიუთითებს , რომ ადამიანები აქ მუდმივად ცხოვრობდნენ . ადრე ნაპოვნი ადამიანის ძვლების ფრაგმენტები , სავარაუდოდ , ეროზიისა და მეწყერების შედეგად მოხვდა შიგთავსებში .
ამრიგად , გობეკლი თეფე იყო როგორც რიტუალური , ისე საცხოვრებელი კომპლექსი — ადგილი , სადაც ადამიანები ცხოვრობდნენ , იკრიბებოდნენ , ზეიმობდნენ და ასრულებდნენ რიტუალებს .
მნიშვნელობა კაცობრიობის ისტორიისთვის
გობეკლი თეფემ შეცვალა წარმოდგენა ნეოლითურ რევოლუციაზე . ტრადიციული შეხედულებით , ჯერ გაჩნდა სოფლის მეურნეობა , შემდეგ დასახლებები და მხოლოდ ამის შემდეგ — რთული სოციალური სტრუქტურები და რელიგია . გობეკლი თეფე აჩვენებს საპირისპიროს: მონუმენტური არქიტექტურა და კოლექტიური რიტუალები შესაძლოა წინ უსწრებდა სოფლის მეურნეობას და შესაძლოა თავად უბიძგებდა ადამიანებს დასახლებასა და მიწათმოქმედების დაწყებისკენ .
ძეგლი აჩვენებს , რომ პრეისტორიული მონადირე-შემგროვებლები ბევრად უფრო ორგანიზებული , შემოქმედებითი და ტექნიკურად განვითარებული იყვნენ , ვიდრე ადრე ითვლებოდა . მათ შეეძლოთ ტონობით კირქვის მოპოვება , ტრანსპორტირება , დამუშავება და აწევა — მხოლოდ ქვის იარაღებით .
თანამედროვე მდგომარეობა
გობეკლი თეფე დღეს დაცულია და ღიაა ვიზიტორებისთვის . მასზე აშენებულია დამცავი სახურავები , რომლებიც იცავს ძეგლს ამინდისგან . გათხრები გრძელდება და ყოველწლიურად ახალი აღმოჩენები ჩნდება . 2025–2026 წლებში გეორადარის გამოკვლევებით გამოვლინდა დამატებითი წრიული სტრუქტურები და საცხოვრებელი ნაგებობები .
გობეკლი თეფე არის არა მხოლოდ არქეოლოგიური ძეგლი , არამედ ფანჯარა კაცობრიობის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გარდამავალ ეპოქაში — მონადირე-შემგროვებლური ცხოვრებიდან დასახლებულ , სასოფლო-სამეურნეო საზოგადოებაზე გადასვლაში .
დასკვნა
გობეკლი თეფე არის კაცობრიობის უძველესი ცნობილი მონუმენტური არქიტექტურა . ის გვაიძულებს ხელახლა გადავხედოთ ისტორიას და გავაცნობიეროთ , რომ რთული სოციალური ორგანიზაცია , სიმბოლური აზროვნება და კოლექტიური შრომა გაცილებით უფრო ადრე გაჩნდა , ვიდრე ადრე წარმოგვედგინა . T-ფორმის სვეტები , ცხოველების რელიეფები და წრიული შიგთავსები დღემდე ინარჩუნებენ საიდუმლოებას და აგრძელებენ მეცნიერების შთაგონებას მთელ მსოფლიოში .
The post გობეკლი თეფე appeared first on Aid.ge.
