nostal.ge ახალი ამბები 
უცხო ქვეყანაში გადასვლა ხშირად ახალი ცხოვრების დაწყებასთან, საინტერესო შესაძლებლობებსა და უკეთესი მომავლის იმედთან ასოცირდება. თუმცა თავდაპირველი ენთუზიაზმის მიღმა ბევრი ისეთი სირთულე იმალება, რომელთა შესახებაც ადამიანი გამგზავრებამდე ხშირად არც ფიქრობს. სხვა ენა, განსხვავებული ცხოვრების წესი, ურთიერთობის კულტურა, სოციალური ნორმები და ყოველდღიური ყოფა შესაძლოა სერიოზული ემოციური გამოწვევების მიზეზი გახდეს.
ფსიქოლოგები ამ მდგომარეობას კულტურულ შოკს უწოდებენ. ეს მხოლოდ უცხო გარემოში მოხვედრით გამოწვეული დროებითი დაბნეულობა არ არის – ზოგჯერ ის შინაგან კრიზისში, მარტოობის განცდაში, შფოთვასა და ხანგრძლივ ემოციურ დაძაბულობაში გადაიზრდება.
გერმანული სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია AOK-ის ექსპერტები კულტურული შოკის თავისებურებებსა და ახალ გარემოსთან შეგუების პროცესს განიხილავენ. მათი განმარტებით, ამ მდგომარეობის საფუძველი ხშირად იმ ჩვეული სოციალური ნიშნებისა და ორიენტირების დაკარგვაა, რომლებიც ადამიანს ყოველდღიურ ცხოვრებაში უსაფრთხოებისა და თავდაჯერებულობის განცდას უქმნიდა.
კარგი ამბავი ის არის, რომ ადაპტაციის პროცესი მართვადია და არსებობს კონკრეტული გზები, რომლებიც ადამიანს ემოციური წონასწორობის შენარჩუნებაში ეხმარება.
რა არის კულტურული შოკი და რატომ ჩნდება ის
კულტურული შოკი არის ფსიქოლოგიური რეაქცია, რომელსაც ადამიანი განიცდის უცხო გარემოში მოხვედრისას, სადაც სოციალური წესები, ღირებულებები, ტრადიციები და ურთიერთობის ფორმები მისთვის ჩვეული ნორმებისგან განსხვავებულია.
წარმოიდგინეთ, რომ წლების განმავლობაში ერთ ქვეყანაში ცხოვრობდით, იცოდით, როგორ უნდა მოქცეულიყავით სხვადასხვა სიტუაციაში, როგორ დაგემყარებინათ ურთიერთობა ადამიანებთან, როგორ მოგეგვარებინათ ყოველდღიური საკითხები. ახალ ქვეყანაში კი თითქოს ყველაფერი თავიდან უნდა ისწავლოთ.
ისეთი ჩვეულებრივი საკითხებიც კი, როგორიცაა: მაღაზიაში ურთიერთობა, ექიმთან ვიზიტი, სახელმწიფო უწყებაში საბუთების მოწესრიგება, მეზობლებთან კომუნიკაცია ან სამსახურში კოლეგებთან ურთიერთობა, შესაძლოა მოულოდნელად რთული გახდეს.
ცნება „კულტურული შოკი“ სამეცნიერო ლიტერატურაში კანადელმა ანთროპოლოგმა კალერვო ობერგმა 1954 წელს დაამკვიდრა. იგი ამ მდგომარეობას უკავშირებდა იმ ნაცნობი ნიშნებისა და სიმბოლოების დაკარგვით გამოწვეულ შფოთვას, რომლებიც ადამიანებს ერთმანეთთან ურთიერთობაში ეხმარება.
დღეს სპეციალისტები კულტურულ შოკს ფსიქიკურ დაავადებად არ განიხილავენ. ეს არის ბუნებრივი ემოციური რეაქცია მნიშვნელოვან ცვლილებებზე და ზოგიერთ შემთხვევაში ახალ საზოგადოებაში ინტეგრაციის პროცესის თანმდევი ეტაპი.
მნიშვნელოვანია ისიც, რომ კულტურული შოკი მხოლოდ ემიგრანტებს არ ეხებათ. ის შეიძლება განიცადონ უცხოეთში სასწავლებლად წასულმა სტუდენტებმა, ხანგრძლივი მივლინებით მყოფმა ადამიანებმა და ტურისტებმაც კი.
ადაპტაციის ოთხი ეტაპი – როგორ იცვლება ემიგრანტის ემოციური მდგომარეობა
კულტურულ შოკთან შეგუების პროცესი ტრადიციულად ოთხ ეტაპად იყოფა. ეს მოდელი სწორედ კალერვო ობერგის კვლევებს უკავშირდება, თუმცა გასათვალისწინებელია, რომ ყველა ადამიანი ამ ეტაპებს ერთნაირად და ერთი და იმავე თანმიმდევრობით არ გადის. განსხვავებულია მათი ხანგრძლივობაც.
1. თაფლობის თვის ეტაპი – ყველაფერი ახალი და საინტერესოა
უცხო ქვეყანაში ჩასვლის პირველ პერიოდში ადამიანი, როგორც წესი, დადებითი ემოციებით არის სავსე. ყველაფერი აინტერესებს: ქუჩები, არქიტექტურა, ადგილობრივი სამზარეულო, ტრადიციები, ადამიანების ქცევა და ცხოვრების განსხვავებული წესი.
ახალი გარემო თავგადასავლად აღიქმება. ადამიანი უფრო მეტად ამჩნევს უცხო ქვეყნის დადებით მხარეებს, ვიდრე ყოველდღიურ სირთულეებს. ხშირად ფიქრობს, რომ ახალი ცხოვრება ბევრად უკეთესი იქნება, ვიდრე ძველი.
ეს ეტაპი შესაძლოა რამდენიმე კვირა გაგრძელდეს, ზოგჯერ კი უფრო ხანგრძლივადაც.
2. კრიზისული ეტაპი – როდესაც პირველი აღფრთოვანება ქრება
დროთა განმავლობაში თავდაპირველი ეიფორია ნელდება და ადამიანი ყოველდღიურ რეალობას ეჯახება.
აღმოჩნდება, რომ უცხო ენის არცოდნა ან არასაკმარისად ცოდნა უამრავ პრობლემას ქმნის. რთულია ახალი მეგობრების შეძენა, ადგილობრივებთან ურთიერთობა, სამსახურის პოვნა ან ბიუროკრატიული საკითხების მოგვარება.
ამას ემატება კულტურული განსხვავებები, რომლებიც თავიდან საინტერესო და სახალისო ჩანდა, ახლა კი ზოგჯერ გამაღიზიანებელიც ხდება.
ადამიანს შეიძლება გაუჩნდეს განცდა, რომ ადგილობრივები მას სათანადოდ ვერ უგებენ, არ იღებენ ან მის მიმართ საკმარისად კეთილგანწყობილები არ არიან. უძლიერდება შინ დაბრუნების სურვილი, ენატრება ოჯახი, მეგობრები, ნაცნობი გარემო და ის ყოველდღიური წვრილმანებიც კი, რომლებსაც სამშობლოში ყურადღებას არ აქცევდა.
კრიზისულ ეტაპს შესაძლოა თან ახლდეს:
- მომატებული შფოთვა და გაღიზიანება;
- მარტოობისა და იზოლაციის განცდა;
- ცუდი განწყობა და იმედგაცრუება;
- ძილის დარღვევა და მუდმივი დაღლილობა;
- თავის ტკივილი და საჭმლის მომნელებელი სისტემის პრობლემები;
- ახალი სოციალური ურთიერთობების დამყარების სირთულე.
ზოგიერთ შემთხვევაში ადამიანი საკუთარ გადაწყვეტილებაშიც კი ეჭვდება და ფიქრობს, რომ უცხო ქვეყანაში გადასვლით შეცდომა დაუშვა.
ეს ადაპტაციის პროცესის ერთ-ერთი ყველაზე რთული ეტაპია, თუმცა მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ თავდაპირველი აღფრთოვანების გაქრობა და იმედგაცრუება სულაც არ ნიშნავს, რომ ახალ ქვეყანაში ცხოვრება აუცილებლად წარუმატებელი იქნება.
3. აღდგენის ეტაპი – უცხო გარემო ნელ-ნელა ნაცნობი ხდება
თუ ადამიანი სირთულეებს გაუმკლავდა და ახალ გარემოსთან შეგუებას განაგრძობს, თანდათან იწყება ემოციური მდგომარეობის გაუმჯობესება.
იგი უკეთ ერკვევა ადგილობრივ წესებსა და ტრადიციებში, უფრო თავდაჯერებულად საუბრობს იმ ქვეყნის ენაზე, სწავლობს ყოველდღიური პრობლემების დამოუკიდებლად მოგვარებას და ნელ-ნელა იძენს ახალ ნაცნობებს.
ამ ეტაპზე იცვლება უცხო ქვეყნის აღქმაც. ადამიანი უკვე აღარ უყურებს მას მხოლოდ აღფრთოვანებით ან, პირიქით, კრიტიკულად. იწყებს ორივე კულტურის დადებითი და უარყოფითი მხარეების დანახვას და ხვდება, რომ განსხვავებული წესები ყოველთვის არ ნიშნავს უკეთესს ან უარესს.
უცხო გარემო თანდათან ნაკლებად დამაბნეველი ხდება. ადამიანი საკუთარ ადგილს პოულობს ახალ საზოგადოებაში და ემოციური წონასწორობაც უმჯობესდება.
4. ადაპტაციის ეტაპი – ახალი ქვეყანა სახლად იქცევა
ეს ეტაპი კულტურულ შოკთან შეგუების პროცესის ყველაზე სტაბილური ფაზაა.
ადამიანი უკვე თავისუფლად უმკლავდება ყოველდღიურ საკითხებს, იცნობს ადგილობრივ წესებს, უკეთ ურთიერთობს მოსახლეობასთან და აღარ გრძნობს თავს მუდმივად უცხოდ.
ეს სულაც არ ნიშნავს, რომ მან საკუთარი კულტურა, ტრადიციები ან მშობლიური ქვეყნისადმი კუთვნილების განცდა დაკარგა. პირიქით, მას უკვე შეუძლია საკუთარი იდენტობის შენარჩუნება და, ამავე დროს, ახალი საზოგადოების ცხოვრების წესის მიღება.
სწორედ ეს არის წარმატებული ადაპტაციის ერთ-ერთი მთავარი ნიშანი – ადამიანი აღარ აღიქვამს საკუთარ თავს მხოლოდ უცხოელად, რომელსაც ახალ გარემოში არსებობა უწევს. მას უკვე შეუძლია ორივე კულტურის ნაწილი იყოს.
კულტურული შოკი სამშობლოში დაბრუნების შემდეგაც შეიძლება განიცადოთ
კულტურულ შოკზე საუბრისას ხშირად ავიწყდებათ ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება: შესაძლოა რთული აღმოჩნდეს არა მხოლოდ უცხო ქვეყანაში გადასვლა, არამედ სამშობლოში დაბრუნებაც.
ფსიქოლოგები ამ მოვლენას უკუქცევით კულტურულ შოკს (Reverse Culture Shock) უწოდებენ.
წარმოიდგინეთ ადამიანი, რომელმაც უცხო ქვეყანაში რამდენიმე წელი გაატარა. ამ პერიოდში შეიცვალა მისი ცხოვრების წესი, შეხედულებები, ჩვევები და ყოველდღიური პრიორიტეტები. დაბრუნების შემდეგ კი აღმოაჩენს, რომ სამშობლო ისეთი აღარ არის, როგორიც ახსოვდა.
შეიძლება შეიცვალა მეგობრებისა და ახლობლების ცხოვრება, საზოგადოებრივი გარემო, ურთიერთობის ფორმები და თვითონ ადამიანიც. ის, რაც ადრე ბუნებრივად და ჩვეულებრივად მიაჩნდა, ახლა უცნაურად ეჩვენება.
ზოგჯერ დაბრუნებულს ისეთი განცდა უჩნდება, თითქოს საკუთარ ქვეყანაში სტუმარია. ამასთან, მას შესაძლოა იმედი გაუცრუვდეს, რადგან სამშობლოში დაბრუნებას იდეალიზებულად წარმოიდგენდა და რეალობა მოლოდინებს არ დაემთხვა.
ამიტომაც უცხოეთში ხანგრძლივი ცხოვრების შემდეგ სამშობლოში ხელახლა დამკვიდრებასაც შეიძლება დრო და ძალისხმევა დასჭირდეს.
როგორ გავუმკლავდეთ კულტურულ შოკს – სპეციალისტების რჩევები
გერმანული AOK-ის ექსპერტები რამდენიმე რეკომენდაციას გვთავაზობენ უცხო გარემოსთან შეგუებასა და ემოციური წონასწორობის შენარჩუნებაში დასახმარებლად.
წინასწარ მოემზადეთ. რაც უფრო მეტი გეცოდინებათ დანიშნულების ქვეყნის ისტორიის, კულტურის, ტრადიციების, კანონების, ჯანდაცვისა და სოციალური სისტემის შესახებ, მით ნაკლები იქნება მოულოდნელობა. სასურველია, გამგზავრებამდე ყოველდღიური ცხოვრების თავისებურებებსაც გაეცნოთ.
ისწავლეთ ადგილობრივი ენა. ენობრივი ბარიერი ემიგრანტებისთვის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი დაბრკოლებაა. დაიწყეთ მარტივი სიტყვებითა და ყოველდღიური ფრაზებით. შეცდომების ნუ შეგეშინდებათ – საუბრის პრაქტიკა ენის შესწავლისა და ადამიანებთან დაახლოების საუკეთესო გზაა.
შეინარჩუნეთ ცნობისმოყვარეობა და გახსნილობა. ნუ შეაფასებთ ადგილობრივ ტრადიციებს მხოლოდ საკუთარი ქვეყნის გამოცდილებიდან გამომდინარე. ეცადეთ, გაიგოთ, რატომ იქცევიან ადამიანები განსხვავებულად და რა დგას მათი ქცევის უკან.
დაამყარეთ ახალი ურთიერთობები. ნუ შემოიფარგლებით მხოლოდ თანამემამულეებთან ურთიერთობით. გაიცანით ადგილობრივები, ჩაერთეთ სხვადასხვა ღონისძიებაში, იპოვეთ საერთო ინტერესების მქონე ადამიანები. სოციალური კავშირები უცხო გარემოში მარტოობის განცდის დაძლევას მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს.
შეინარჩუნეთ კავშირი სამშობლოსთან, მაგრამ ნუ ჩაიკეტებით წარსულში. ოჯახსა და მეგობრებთან ურთიერთობა ემოციური მხარდაჭერის მნიშვნელოვანი წყაროა, თუმცა თუ მთელი თქვენი სოციალური ცხოვრება მხოლოდ სამშობლოში დარჩენილ ადამიანებთან კომუნიკაციით შემოიფარგლება, ახალ საზოგადოებაში დამკვიდრება შეიძლება გაგიჭირდეთ.
მიეცით საკუთარ თავს დრო. ნუ მოსთხოვთ საკუთარ თავს, რომ რამდენიმე კვირაში სრულად შეეგუოთ ახალ ქვეყანას. ადაპტაცია ინდივიდუალური პროცესია და მას საკუთარი ტემპი აქვს. შეამჩნიეთ მცირე წინსვლაც და ნუ ჩათვლით სირთულეებს პირად მარცხად.
და კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი რამ: თუ შეამჩნევთ, რომ თქვენი ემოციური მდგომარეობა ხანგრძლივად უარესდება, ყოველდღიურ საქმიანობას ვეღარ უმკლავდებით ან შფოთვა და დეპრესიული განწყობა ძლიერდება, ნუ მოგერიდებათ ფსიქოლოგისთვის დახმარების თხოვნა.
უცხო ქვეყანაში ცხოვრების დაწყება მარტივი არ არის. ადამიანს უწევს არა მხოლოდ ახალი ენისა და წესების შესწავლა, არამედ საკუთარი ადგილის პოვნაც საზოგადოებაში, რომლის ნაწილადაც ჯერ არ გრძნობს თავს.
თუმცა კულტურული შოკი არ ნიშნავს, რომ უცხო ქვეყანაში ვერასოდეს იგრძნობთ თავს შინ. ეს ეტაპი შეიძლება რთული იყოს, მაგრამ მისი გადალახვა შესაძლებელია – ეს არის გზა, რომლის ბოლოსაც ადამიანი არა მხოლოდ ახალ გარემოს ეჩვევა, არამედ საკუთარ თავსაც უკეთ შეიცნობს.
ნინო ხოშტარია
ამავე თემაზე: ნანა ჩაჩუა: „ემიგრაციაში წასულ დედებს გაუცნობიერებლად აქვთ თვითდანაშაულის განცდა, თუმცა დანაშაული არ არსებობს…“
