სარძევე კბილების ანალიზმა აუტიზმის მქონე ბავშვებში ქიმიური ნივთიერებების მომატებული დონე გამოავლინა — რას აჩვენებს ახალი კვლევა

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

კვლევის ავტორებმა შეისწავლეს 38 ბავშვის სარძევე კბილი. მათგან 22 ბავშვს აუტიზმის სპექტრის მდგომარეობა ჰქონდა, ხოლო 16 ბავშვი საკონტროლო ჯგუფში შედიოდა. ნიმუშები ოჯახების მიერ იყო გადაცემული, ხოლო მონაწილეები კვლევაში მოხერხებულობის პრინციპით შეირჩნენ. ეს გარემოება მნიშვნელოვანია: ასეთი შერჩევა საშუალებას იძლევა, გამოიკვეთოს შესაძლო კავშირები, მაგრამ შედეგების მთელ მოსახლეობაზე განზოგადებას ზღუდავს [1].

კბილებში ქიმიური ნივთიერებების აღმოსაჩენად მკვლევრებმა გამოიყენეს რთული ანალიტიკური მეთოდი — ორგანული ნაერთების ორგანზომილებიანი აირული ქრომატოგრაფია, მას-სპექტრომეტრიასთან ერთად. მარტივად რომ ვთქვათ, ეს ტექნოლოგია ნიმუშში არსებული ნივთიერებების განცალკევებისა და მათი იდენტიფიცირების საშუალებას იძლევა. მეთოდი განსაკუთრებით სასარგებლოა მაშინ, როდესაც ერთ ნიმუშში მრავალი განსხვავებული ქიმიური ნაერთის აღმოჩენაა საჭირო.

სარძევე კბილები შესაძლოა ასახავდეს ნაყოფის განვითარების პერიოდიდან ადრეულ ბავშვობამდე მიღებული ზოგიერთი ქიმიური ნივთიერების ზემოქმედებას. კბილის ქსოვილი მისი ფორმირებისას ორგანიზმში არსებული გარკვეული ნაერთების კვალს ინარჩუნებს, ამიტომ კბილების ანალიზი სისხლისა და შარდის გამოკვლევებს დამატებით ინფორმაციას შეიძლება აწვდიდეს. თუმცა, ყველა ნივთიერება კბილში ერთნაირად არ გროვდება და თითოეული ნაერთის ხანგრძლივი შენარჩუნების შესაძლებლობა ცალკე შეფასებას საჭიროებს.

კვლევის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგი იყო ის, რომ თითოეულ ნიმუშში საშუალოდ დაახლოებით 300 ქიმიური ნაერთი გამოვლინდა. ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა აღმოჩენილი ნივთიერება აუცილებლად ტოქსიკურია ან ბავშვის ჯანმრთელობას აზიანებს. ნივთიერების არსებობა, მისი რაოდენობა და რეალური ბიოლოგიური ეფექტი ერთმანეთისგან განსხვავებული საკითხებია. ჯანმრთელობის რისკის შესაფასებლად საჭიროა ვიცოდეთ, რა დოზით მოხდა ზემოქმედება, რამდენ ხანს გაგრძელდა ის, რა გზით მოხვდა ნივთიერება ორგანიზმში და რამდენად საშიშია კონკრეტული ნაერთი მოცემულ პირობებში.

მკვლევრებმა დამატებით გააანალიზეს 60 ნაერთი, რომლებიც მონაწილეთა ნიმუშების სულ მცირე ნახევარში აღმოჩნდა. მათგან 39 ცნობილი იყო როგორც განვითარების პროცესზე პოტენციურად მავნე ზემოქმედების მქონე ან ენდოკრინული სისტემის დამრღვევი ნივთიერება. ენდოკრინული სისტემის დამრღვევი ნაერთები შეიძლება გავლენას ახდენდეს ჰორმონების მოქმედებაზე, თუმცა კონკრეტული ნივთიერების რისკი დამოკიდებულია მის თვისებებსა და ზემოქმედების პირობებზე. კვლევის ავტორების თანახმად, 60 ნაერთიდან 21-ისთვის განვითარების ტოქსიკურობის შესახებ მარეგულირებელი მონაცემები არ არსებობდა ან არასაკმარისი იყო [1].

აუტიზმის მქონე ბავშვების ჯგუფში 60 ნაერთიდან 57-ის დონე საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით უფრო მაღალი აღმოჩნდა. თუმცა, სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი განსხვავება მხოლოდ 19 ნაერთისთვის დაფიქსირდა. ეს განსხვავება არსებითია: ერთი ჯგუფის საშუალო მაჩვენებლის მეორეზე მაღალი ყოფნა ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ სხვაობა სტატისტიკურად სარწმუნოა ან კლინიკურად მნიშვნელოვანი.

განსაკუთრებით დიდი სხვაობა დაფიქსირდა ბენზილბენზოატის შემთხვევაში. კვლევის აღწერის მიხედვით, მისი კონცენტრაცია აუტიზმის მქონე ბავშვების კბილებში საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით მნიშვნელოვნად მაღალი იყო. მიუხედავად ამისა, ერთი მცირე კვლევის საფუძველზე ვერ განისაზღვრება, ეს ნივთიერება არის თუ არა აუტიზმის მიზეზი. შესაძლებელია, განსხვავებასთან დაკავშირებული იყოს სხვა თანმხლები ფაქტორებიც, ხოლო შედეგის სანდოობის დასადგენად საჭიროა დამოუკიდებელი გამეორება უფრო დიდ ჯგუფებში.

კვლევაში განსაკუთრებული ყურადღება მიექცა ორგანოფოსფატურ ეთერებს, ფთალატებს, ბენზოის მჟავასთან დაკავშირებულ ნაერთებსა და სხვა ნივთიერებებს, რომლებიც სხვადასხვა სამომხმარებლო პროდუქტში შეიძლება გვხვდებოდეს. ზოგიერთი მათგანი გამოიყენება პლასტმასის თვისებების შესაცვლელად, ზოგი — ცეცხლგამძლე მასალებში, სურნელოვან პროდუქტებსა თუ სხვა დანიშნულების ნივთებში. მკვლევრებმა ასევე აღნიშნეს, რომ რამდენიმე ხშირად აღმოჩენილი ნაერთი შესაძლოა ბავშვის ბოთლებიდან და საკვებთან შეხებაში მყოფი მასალებიდან გამოიყოფოდეს [1,2].

მაგრამ აქაც საჭიროა სიფრთხილე: ნივთიერების კონკრეტულ პროდუქტში გამოყენება არ ადასტურებს, რომ ამ პროდუქტის ჩვეულებრივი გამოყენება აუცილებლად მავნეა. ამის დასადგენად საჭიროა ნივთიერების გამოყოფის რაოდენობის, ადამიანის მიერ მიღებული დოზისა და ჯანმრთელობაზე შესაძლო გავლენის შეფასება. ასევე აუცილებელია სხვადასხვა პროდუქტიდან მიღებული ზემოქმედების ერთობლივი გაანალიზება.

კვლევის ავტორები თავადაც აღნიშნავენ, რომ მათი ნაშრომი მიზეზობრივ კავშირს არ ადგენს. კვლევა არ პასუხობს კითხვას, ქიმიური ნივთიერებების ზემოქმედებამ გამოიწვია თუ არა აუტიზმი, წინ უსწრებდა თუ არა ზემოქმედება მდგომარეობის განვითარებას საკმარისი სიზუსტით ან რამდენად მოქმედებდა შედეგებზე სხვა გარემო და გენეტიკური ფაქტორები. ამიტომ მისი მთავარი ღირებულება მეთოდის პოტენციალის ჩვენება და მომავალი კვლევებისთვის ახალი კითხვების დასმაა.

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

კვლევის შედეგების სწორად გასაგებად მნიშვნელოვანია რამდენიმე ძირითადი მონაცემის ერთმანეთისგან გამიჯვნა [1]:

• 38 ბავშვი — კვლევაში მონაწილეთა საერთო რაოდენობა.

• 22 ბავშვი — აუტიზმის სპექტრის მდგომარეობის მქონე მონაწილეები.

• 16 ბავშვი — საკონტროლო ჯგუფის მონაწილეები.

• დაახლოებით 300 ნაერთი თითოეულ ნიმუშში — მკვლევრების მიერ აღმოჩენილი ქიმიური ნაერთების საშუალო რაოდენობა; ეს რიცხვი არ ნიშნავს 300 დადასტურებულ ტოქსიკურ ნივთიერებას.

• 60 ნაერთი — ის ნივთიერებები, რომლებიც ნიმუშების ნახევარზე მეტში გამოვლინდა და შედარებითი ანალიზისთვის შეირჩა.

• 39 ნაერთი — ნივთიერებები, რომლებიც არსებული მონაცემებით განვითარების ტოქსიკურობასთან ან ენდოკრინული სისტემის დარღვევასთან არის დაკავშირებული.

• 19 ნაერთი — ის ნივთიერებები, რომელთა ჯგუფებს შორის განსხვავებამ სტატისტიკური მნიშვნელოვნების კრიტერიუმი დააკმაყოფილა.

ამ მონაცემებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანი შეზღუდვა მონაწილეთა მცირე რაოდენობაა. 38 ბავშვისგან მიღებული შედეგები შეიძლება სასარგებლო იყოს ახალი ჰიპოთეზების ჩამოსაყალიბებლად, მაგრამ არასაკმარისია იმის დასადგენად, რამდენად ფართოდ ვრცელდება აღმოჩენილი განსხვავებები მოსახლეობაში.

გასათვალისწინებელია აგრეთვე მრავალი ქიმიური ნაერთის ერთდროული შემოწმება. როდესაც მკვლევრები ათეულობით ნივთიერებას ადარებენ, იზრდება შემთხვევითი სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი შედეგების მიღების შესაძლებლობა. ამიტომ აუცილებელია შესაბამისი სტატისტიკური მეთოდების გამოყენება, შედეგების დამოუკიდებელ ნიმუშებში გადამოწმება და კვლევის წინასწარ განსაზღვრული ანალიზის გეგმის გათვალისწინება.

მნიშვნელოვანია კიდევ ერთი განსხვავება: კავშირი არ უდრის მიზეზს. თუ აუტიზმის მქონე ბავშვების კბილებში კონკრეტული ნივთიერება უფრო მაღალი კონცენტრაციით აღმოჩნდა, ეს შეიძლება მიუთითებდეს შესაძლო გარემო ზემოქმედებაზე, მაგრამ არ ამტკიცებს, რომ სწორედ ამ ნივთიერებამ განაპირობა მდგომარეობა. მიზეზობრივი კავშირის შესაფასებლად საჭიროა უფრო დიდი, ხანგრძლივი კვლევები, რომლებშიც ზემოქმედების დრო, დოზა, სხვა შესაძლო ფაქტორები და ბავშვის განვითარების ისტორია სათანადოდ იქნება გათვალისწინებული.

საერთაშორისო გამოცდილება

გარემოს ქიმიური ზემოქმედების შესწავლა საერთაშორისო საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვანი მიმართულებაა. კვლევები მოიცავს ჰაერში, წყალში, საკვებში, საყოფაცხოვრებო მტვერსა და სამომხმარებლო პროდუქტებში არსებული ნივთიერებების გამოვლენას, ასევე ადამიანის ორგანიზმში მათი შემცველობის გაზომვას.

აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები ადამიანის ბიოლოგიურ ნიმუშებში სხვადასხვა ქიმიური ნივთიერებისა და მათი მეტაბოლიტების მონიტორინგს იყენებს გარემოს ზემოქმედების შესაფასებლად. სისხლისა და შარდის ანალიზები ამ მხრივ მნიშვნელოვან ინფორმაციას იძლევა, თუმცა მათი შესაძლებლობები დამოკიდებულია კონკრეტული ნივთიერების ორგანიზმში ყოფნის ხანგრძლივობაზე. სარძევე კბილების კვლევა ამ მეთოდების შესაძლო დამატებაა და არა მათი შემცვლელი [3].

გარემოს ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტი ასევე იკვლევს გარემო ფაქტორების გავლენას ადამიანის განვითარებასა და ჯანმრთელობაზე. ამ მიმართულებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმის განსაზღვრა, თუ რომელი ნივთიერებები წარმოადგენს რეალურ საფრთხეს, რა დოზით და რა პირობებში. კვლევების მიზანი არა მხოლოდ პოტენციური რისკების გამოვლენა, არამედ მათი შემცირების ეფექტიანი და სამეცნიერო მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გზების განსაზღვრაცაა [4].

საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ გარემოს ქიმიური უსაფრთხოება მხოლოდ ინდივიდუალური არჩევანის საკითხი არ არის. მნიშვნელოვანია პროდუქციის შემადგენლობის კონტროლი, სურსათთან შეხებაში მყოფი მასალების უსაფრთხოების შეფასება, წყლის ხარისხის მონიტორინგი, სამუშაო გარემოს დაცვა და მოსახლეობის ინფორმირება. ამასთან, თითოეული ნივთიერების შესახებ დასკვნები უნდა ემყარებოდეს კონკრეტულ მტკიცებულებებს და არა მხოლოდ მის აღმოჩენას ადამიანის ორგანიზმში.

სარძევე კბილების გამოყენებით ჩატარებული ახალი კვლევა ამ სფეროში საინტერესო დამატებაა, თუმცა მისი შედეგები ჯერ არ იძლევა საფუძველს, რომ კონკრეტული ნივთიერებების შემცველი ყველა პროდუქტი სახიფათოდ ჩაითვალოს ან მათი თავიდან აცილება აუტიზმის პრევენციის დადასტურებულ მეთოდად გამოცხადდეს.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოსთვის ამ კვლევის მთავარი გზავნილი გარემოს უსაფრთხოების, ბავშვთა ჯანმრთელობისა და ორსულთა დაცვის მიმართულებით მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომის გაძლიერებაა. მნიშვნელოვანია, რომ გარემოს შესაძლო საფრთხეების შეფასება მოიცავდეს არა მხოლოდ ცალკეული ნივთიერებების აღმოჩენას, არამედ მათ რეალურ კონცენტრაციას, ზემოქმედების გზებსა და ჯანმრთელობის შესაძლო შედეგებს.

პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლს, საკვებთან შეხებაში მყოფი მასალების უსაფრთხოებას, პესტიციდების სათანადო გამოყენებას, პროდუქციის შემადგენლობის გამჭვირვალობასა და ბავშვებისთვის განკუთვნილი ნივთების ხარისხის ზედამხედველობას. ეს მიმართულებები საჭიროებს კოორდინაციას ჯანდაცვის, გარემოს დაცვის, სურსათის უვნებლობისა და შესაბამისი მარეგულირებელი უწყებების მონაწილეობით.

ამ ეტაპზე განხილული კვლევა არ იძლევა საფუძველს, საქართველოში აუტიზმის გავრცელება კონკრეტულ ქიმიურ ნივთიერებებს დავუკავშიროთ. ამისთვის საჭირო იქნებოდა ადგილობრივი მონაცემები გარემოს დაბინძურების, ადამიანების რეალური ზემოქმედებისა და ბავშვთა ჯანმრთელობის შესახებ, აგრეთვე სათანადოდ დაგეგმილი ეპიდემიოლოგიური კვლევები.

საქართველოს სამედიცინო და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პროფესიულ წრეებში მნიშვნელოვანია მსგავსი კვლევების კრიტიკული განხილვა. აკადემიური პუბლიკაციებისა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ცოდნის გავრცელებისთვის შეიძლება გამოყენებულ იქნეს საქართველოს სამედიცინო ჟურნალის აკადემიური სივრცე და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რესურსები. ხარისხისა და სტანდარტების საკითხებში კი შესაბამისი ინფორმაცია ხელმისაწვდომი უნდა იყოს სერტიფიკაციისა და სტანდარტების მიმართულებით.

საზოგადოებისთვის ინფორმაციის მიწოდებისას მნიშვნელოვანია, რომ SheniEkimi.ge და სხვა სამედიცინო საინფორმაციო რესურსები მკაფიოდ განასხვავებდნენ წინასწარ სამეცნიერო შედეგებს დადასტურებული კლინიკური რეკომენდაციებისგან.

მითები და რეალობა

მითი: კვლევამ დაამტკიცა, რომ ქიმიური ნივთიერებები აუტიზმს იწვევს.

რეალობა: კვლევაში აუტიზმის მქონე ბავშვების კბილებში ზოგიერთი ქიმიური ნაერთის უფრო მაღალი კონცენტრაცია გამოვლინდა, თუმცა მიზეზობრივი კავშირი არ დადგენილა. შედეგები დამატებით გამოკვლევას საჭიროებს [1].

მითი: კბილებში აღმოჩენილი ყველა ქიმიური ნივთიერება ტოქსიკურია.

რეალობა: ნივთიერების აღმოჩენა არ ნიშნავს, რომ ის აუცილებლად მავნეა. რისკის შეფასებისთვის საჭიროა მისი ტოქსიკურობის, კონცენტრაციის, მიღებული დოზისა და ზემოქმედების ხანგრძლივობის გათვალისწინება.

მითი: თუ ბავშვის ბოთლი პლასტმასისგან არის დამზადებული, ის აუცილებლად საშიშია.

რეალობა: მხოლოდ მასალის ტიპი არ განსაზღვრავს კონკრეტული პროდუქტის უსაფრთხოებას. მნიშვნელობა აქვს მის შემადგენლობას, გამოყენების პირობებს, ნივთიერებების შესაძლო გამოყოფას და შესაბამის უსაფრთხოების სტანდარტებთან შესაბამისობას. განხილული კვლევა არ ადასტურებს, რომ ყველა პლასტმასის ბოთლი ჯანმრთელობისთვის სახიფათოა.

მითი: ორსულობისას ყველა საყოფაცხოვრებო და კოსმეტიკური პროდუქტის თავიდან აცილებაა საჭირო.

რეალობა: ასეთი ზოგადი რეკომენდაცია მეცნიერულად გამართლებული არ არის. უფრო სწორი მიდგომაა პროდუქტის დანიშნულებისამებრ გამოყენება, ეტიკეტზე მითითებული ინსტრუქციების დაცვა, ცნობილი საფრთხეების თავიდან აცილება და დაუდასტურებელი შიშის გამო აუცილებელი ნივთების უარყოფისგან თავის შეკავება.

მითი: სარძევე კბილების ანალიზი უკვე შეიძლება გამოყენებულ იქნეს აუტიზმის დიაგნოსტიკისთვის.

რეალობა: ამ კვლევაში კბილების ანალიზი გარემოს ქიმიური ზემოქმედების შესწავლის მეთოდად გამოიყენეს. ის აუტიზმის დიაგნოსტიკურ ტესტად არ არის დადასტურებული და არ უნდა ჩაანაცვლოს ბავშვის განვითარების პროფესიული შეფასება.

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა სარძევე კბილებით დადგინდეს, რა ნივთიერებებთან ჰქონდა ბავშვს შეხება ადრეულ ასაკში?

ზოგიერთ შემთხვევაში კბილის ქსოვილის ანალიზმა შეიძლება გამოავლინოს ქიმიური ნივთიერებების კვალი, რომელიც უფრო ხანგრძლივ პერიოდს ასახავს, ვიდრე სისხლის ან შარდის ერთჯერადი ანალიზი. თუმცა მეთოდის შესაძლებლობები დამოკიდებულია კონკრეტულ ნაერთზე და ანალიზის სიზუსტეზე.

შეიძლება თუ არა ამ კვლევის საფუძველზე ბავშვის აუტიზმის მიზეზის დადგენა?

არა. კვლევა ჯგუფებს შორის განსხვავებებს აღწერს, მაგრამ ინდივიდუალური ბავშვის მდგომარეობის მიზეზს ვერ ადგენს.

უნდა შევწყვიტოთ თუ არა პლასტმასის ბოთლების გამოყენება?

მხოლოდ ამ კვლევის საფუძველზე ასეთი დასკვნა არ გამოდის. უმჯობესია, გამოიყენოთ დანიშნულებისამებრ განკუთვნილი, უსაფრთხოების მოთხოვნებთან შესაბამისი პროდუქცია და დაიცვათ მწარმოებლის ინსტრუქციები.

შეიძლება თუ არა ორსულობისას ქიმიური ნივთიერებების ზემოქმედების შემცირება?

ზოგიერთი ზემოქმედების შემცირება შესაძლებელია: გამოიყენეთ საყოფაცხოვრებო ქიმიური საშუალებები ინსტრუქციის შესაბამისად, გაანიავეთ სივრცე, დაიცავით პესტიციდების გამოყენების უსაფრთხოების წესები და მოერიდეთ უცნობი შემადგენლობის პროდუქტებს. კონკრეტული რისკის შესახებ ეჭვის შემთხვევაში უმჯობესია ექიმთან ან შესაბამის სპეციალისტთან კონსულტაცია.

არსებობს თუ არა აუტიზმის პრევენციის მეთოდი, რომელიც ამ კვლევიდან გამომდინარეობს?

არა. კვლევა არ ადგენს აუტიზმის პრევენციის ახალ დადასტურებულ მეთოდს. გარემოს უსაფრთხოების გაუმჯობესება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვანი მიზანია, თუმცა მისი ეფექტი აუტიზმის რისკის შემცირებაზე ცალკე, ხარისხიანი კვლევებით უნდა შეფასდეს.

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

სარძევე კბილების ქიმიური ანალიზის შესახებ ახალი კვლევა გარემოს შესაძლო ზემოქმედების შესწავლის საინტერესო მიმართულებას წარმოადგენს. მისი მთავარი უპირატესობა ისაა, რომ კბილის ქსოვილში აღმოჩენილი ზოგიერთი ნაერთის საშუალებით შესაძლოა ნაყოფის განვითარების პერიოდიდან ადრეულ ბავშვობამდე ქიმიური ზემოქმედების შესახებ დამატებითი ინფორმაცია მივიღოთ.

ამასთან, კვლევის მცირე მასშტაბი და მონაწილეთა შერჩევის მეთოდი შედეგების განზოგადებას ზღუდავს. მიუხედავად იმისა, რომ აუტიზმის მქონე ბავშვების ნიმუშებში მრავალი ნივთიერების დონე უფრო მაღალი აღმოჩნდა, ეს განსხვავებები არ ადასტურებს, რომ ქიმიურმა ნივთიერებებმა აუტიზმი გამოიწვია. მიზეზობრივი კავშირის დასადგენად საჭიროა უფრო დიდი კვლევები, დამოუკიდებელი გადამოწმება და ზემოქმედების დროის, დოზისა და სხვა შესაძლო ფაქტორების დეტალური შეფასება.

საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის გონივრული მიდგომაა გარემოს ქიმიური უსაფრთხოების გაუმჯობესება, ბავშვებისთვის განკუთვნილი პროდუქტების ხარისხის კონტროლი, წყლისა და სურსათის უსაფრთხოების დაცვა და ორსულთა ინფორმირება სანდო მონაცემებზე დაყრდნობით. ამ პროცესში მნიშვნელოვანია, რომ პრევენციული ზომები ეფუძნებოდეს რეალურ რისკებს და არ წარმოშობდეს უსაფუძვლო შიშს.

აუტიზმის შესახებ ინფორმაციის გავრცელებისას აუცილებელია მეცნიერული სიზუსტის დაცვა, ოჯახების მხარდაჭერა და სტიგმის თავიდან აცილება. ახალი კვლევების ღირებულება სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ ისინი უკეთესი კითხვების დასმისა და მომავალში უფრო სანდო პასუხების მიღების შესაძლებლობას ქმნის.

წყაროები

1. Heilbrun LP, Han I, Rodriguez A, Shay LA, Gimeno Ruiz de Porras D. A pilot autism case-control study of pesticides and plasticizers in shed baby teeth. Neurotoxicology and Teratology. 2026;117:107710. https://doi.org/10.1016/j.ntt.2026.107710

2. UT Health San Antonio. UT San Antonio Health Science Center study finds elevated levels of toxicants in teeth of children with autism. 2026 Oct 5. https://news.uthscsa.edu/ut-san-antonio-health-science-center-study-finds-elevated-levels-of-toxicants-in-teeth-of-children-with-autism-2/

3. Centers for Disease Control and Prevention. National Biomonitoring Program. https://www.cdc.gov/biomonitoring/

4. National Institute of Environmental Health Sciences. Autism. https://www.niehs.nih.gov/health/topics/conditions/autism