შესაძლებელია ორსულისთვის ფრენა? როდის არის ფრენა უსაფრთხო და რა რისკები უნდა გაითვალისწინოთ?

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

ორსულობა ყოველთვის არ ნიშნავს მოგზაურობის შეზღუდვას. თუ ორსულობა გართულებების გარეშე მიმდინარეობს და მომავალი დედის ჯანმრთელობის მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია, თვითმფრინავით მგზავრობა, როგორც წესი, უსაფრთხოდ მიიჩნევა. საერთაშორისო სამედიცინო ორგანიზაციების რეკომენდაციების თანახმად, ჩვეულებრივი, პერიოდული საჰაერო მოგზაურობა ჯანმრთელ ორსულ ქალსა და ნაყოფს მნიშვნელოვან საფრთხეს არ უქმნის.

თუმცა უსაფრთხო მგზავრობა დამოკიდებულია ორსულობის ვადაზე, დედისა და ნაყოფის ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე, ფრენის ხანგრძლივობასა და შესაძლო სამეანო გართულებებზე. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თრომბოზის რისკის შეფასება, რადგან ორსულობის დროს სისხლის შედედებისადმი ორგანიზმის მიდრეკილება ბუნებრივად იზრდება, ხოლო ხანგრძლივი უმოძრაობა ამ რისკს კიდევ უფრო აძლიერებს.

ამიტომ მთავარი კითხვა მხოლოდ ის არ არის, შეიძლება თუ არა ორსულობის დროს ფრენა. მნიშვნელოვანია იმის ცოდნაც, როდის არის მოგზაურობისთვის ყველაზე ხელსაყრელი პერიოდი, რა შემთხვევაში უნდა გადაიდოს ფრენა და როგორ უნდა მოემზადოს ორსული საჰაერო მგზავრობისთვის.

ამ საკითხზე რეკომენდაციებს აქვეყნებენ მეან-გინეკოლოგთა ამერიკული კოლეჯი, დიდი ბრიტანეთის მეან-გინეკოლოგთა სამეფო კოლეჯი და დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები. მათი საერთო პოზიციაა, რომ გაურთულებელი ორსულობის დროს პერიოდული ფრენა, სათანადო სიფრთხილის ზომების დაცვით, უმეტეს შემთხვევაში დასაშვებია [1–3].

პრობლემის აღწერა

ორსულობის დროს ორგანიზმში მნიშვნელოვანი ფიზიოლოგიური ცვლილებები მიმდინარეობს. იზრდება სისხლის მოცულობა, იცვლება სისხლის მიმოქცევა, მატულობს ვენური წნევა ქვედა კიდურებში და იზრდება სისხლის შედედების უნარი. ეს ცვლილებები ბუნებრივად ემსახურება ორსულობის შენარჩუნებასა და მშობიარობის დროს სისხლდენის კონტროლს, თუმცა გარკვეულ პირობებში თრომბის წარმოქმნის ალბათობასაც ზრდის.

თვითმფრინავით მგზავრობისას დამატებითი ფაქტორია ხანგრძლივი ჯდომა. როდესაც ადამიანი რამდენიმე საათის განმავლობაში თითქმის არ მოძრაობს, ქვედა კიდურებიდან სისხლის ვენური დაბრუნება შეიძლება შენელდეს. ორსულობის დროს ეს გარემოება განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს.

მეორე მნიშვნელოვანი საკითხია ის, რომ თვითმფრინავში სამედიცინო დახმარების შესაძლებლობები შეზღუდულია. თუ ფრენის დროს განვითარდა სისხლდენა, ნაადრევი მშობიარობის ნიშნები ან სხვა გადაუდებელი მდგომარეობა, საჭირო სამედიცინო ჩარევის დროულად ჩატარება შესაძლოა შეუძლებელი იყოს.

ამიტომ ფრენის უსაფრთხოების შეფასებისას გასათვალისწინებელია არა მხოლოდ თვითმფრინავის გარემო, არამედ ორსულობის მიმდინარეობა და დანიშნულების ადგილზე გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ხელმისაწვდომობაც.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

როგორ მოქმედებს ფრენა ორსულის ორგანიზმზე?

თვითმფრინავის სალონში ატმოსფერული წნევა უფრო დაბალია, ვიდრე ზღვის დონეზე. კომერციული თვითმფრინავების სალონში წნევა, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 1800–2500 მეტრის სიმაღლეზე არსებულ ატმოსფერულ პირობებს შეესაბამება.

ამის გამო სისხლში ჟანგბადის გაჯერება შესაძლოა მცირედ შემცირდეს. ჯანმრთელი ორსული ორგანიზმი ამ ცვლილებას, როგორც წესი, ადაპტაციით პასუხობს. არსებული მონაცემებით, გაურთულებელი ორსულობის დროს ასეთი ხანმოკლე ცვლილება ნაყოფისთვის მნიშვნელოვან საფრთხედ არ მიიჩნევა [1, 3].

ასევე მნიშვნელოვანია თვითმფრინავის სალონში ჰაერის დაბალი ტენიანობა. ამან შეიძლება გამოიწვიოს პირის სიმშრალე, წყურვილი და ცხვირის ლორწოვანი გარსის გაღიზიანება. ორსულობის დროს ცხვირის ლორწოვანი გარსი ისედაც ხშირად არის შეშუპებული, ამიტომ წნევის ცვლილებამ შესაძლოა ყურებში ან ცხვირის არეში დისკომფორტი გააძლიეროს.

ფრენის დროს მცირე დოზით იზრდება კოსმოსური გამოსხივების ზემოქმედებაც. თუმცა ერთჯერადი ან პერიოდული კომერციული ფრენისას მიღებული დოზა, ჩვეულებრივ, ნაყოფისთვის მნიშვნელოვან საფრთხედ არ მიიჩნევა. განსხვავებული საკითხია ეკიპაჟის წევრებისა და იმ ადამიანების მდგომარეობა, რომლებიც ხშირად დაფრინავენ ან ხანგრძლივად მუშაობენ მაღალ სიმაღლეზე [1, 3].

რატომ იზრდება თრომბოზის რისკი?

ორსულობის დროს სისხლის შედედების სისტემა ფიზიოლოგიურად იცვლება. ეს ორგანიზმის ბუნებრივი დამცავი მექანიზმია, თუმცა ზრდის ღრმა ვენების თრომბოზისა და ფილტვის ემბოლიის რისკს.

ხანგრძლივი ფრენისას, განსაკუთრებით ოთხ საათზე მეტი მგზავრობის შემთხვევაში, უმოძრაობა ხელს უწყობს ქვედა კიდურებში სისხლის შეგუბებას.

ღრმა ვენების თრომბოზის დროს თრომბი, ჩვეულებრივ, ფეხის ღრმა ვენაში წარმოიქმნება. თუ მისი ნაწილი მოწყდა და ფილტვის სისხლძარღვებში მოხვდა, შეიძლება განვითარდეს ფილტვის ემბოლია — პოტენციურად სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობა [3, 4].

რისკი განსაკუთრებით საყურადღებოა, თუ ორსულს დამატებით აქვს:

• თრომბოზის ან ფილტვის ემბოლიის წარსული ისტორია;

• სისხლის შედედების მემკვიდრეობითი დარღვევა;

• გარკვეული ქრონიკული დაავადებები;

• ახლახან ჩატარებული ქირურგიული ჩარევა.

ასეთ შემთხვევებში ექიმმა შესაძლოა ინდივიდუალურად შეაფასოს კომპრესიული წინდების ან სხვა პროფილაქტიკური ღონისძიებების საჭიროება.

მნიშვნელოვანია: ასპირინის ან სისხლის გამათხელებელი პრეპარატების თვითნებურად მიღება თრომბოზის თავიდან ასაცილებლად დაუშვებელია. მედიკამენტური პროფილაქტიკის საჭიროებასა და სქემას ექიმი განსაზღვრავს.

როდის არ არის რეკომენდებული ფრენა?

არსებობს მდგომარეობები, როდესაც საჰაერო მგზავრობამ შეიძლება გაზარდოს დედისა და ნაყოფისთვის საფრთხე. ასეთ შემთხვევებში ფრენა უნდა გადაიდოს ან საერთოდ არ იყოს რეკომენდებული, კონკრეტული კლინიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით.

განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს:

• საშოდან მიმდინარე სისხლდენა;

• მუცლის ქვედა არეში ტკივილი, რომელიც შესაძლოა ორსულობის გართულებაზე მიუთითებდეს;

• ნაადრევი მშობიარობის ნიშნები ან მაღალი რისკი;

• სანაყოფე გარსების ნაადრევი გახეთქვა და სანაყოფე წყლების დაღვრა;

• პრეეკლამფსია ან ორსულობით გამოწვეული მძიმე ჰიპერტენზია;

• პლაცენტის წინამდებარეობა ან სხვა მნიშვნელოვანი პლაცენტური პათოლოგია;

• საშვილოსნოს ყელის უკმარისობა;

• გულისა და ფილტვების ისეთი დაავადებები, რომლებიც ჟანგბადის შემცირებულ პირობებში შეიძლება გართულდეს.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პრეეკლამფსია. ეს არის ორსულობის სერიოზული გართულება, რომელსაც ახასიათებს არტერიული წნევის მატება და შესაძლოა ახლდეს თირკმელების, ღვიძლის, ნერვული სისტემისა და სხვა ორგანოების დაზიანება.

ასევე განსაკუთრებული შეფასებაა საჭირო მრავალნაყოფიანი ორსულობის, ნაყოფის ზრდის შეფერხებისა და წარსულში ორსულობის მნიშვნელოვანი გართულებების შემთხვევაში.

გასათვალისწინებელია, რომ ყველა ჩამოთვლილი მდგომარეობა ავტომატურად ერთნაირ აკრძალვას არ ნიშნავს. საბოლოო გადაწყვეტილება დამოკიდებულია დიაგნოზზე, სიმძიმეზე, ორსულობის ვადასა და მოსალოდნელ რისკებზე [1, 2].

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

საერთაშორისო სამედიცინო რეკომენდაციები რამდენიმე მნიშვნელოვან საკითხზე თანხმდება:

• გაურთულებელი ორსულობის დროს პერიოდული საჰაერო მგზავრობა, როგორც წესი, უსაფრთხოა.

• ოთხ საათზე ხანგრძლივი ფრენა დამატებით ყურადღებას მოითხოვს თრომბოზის რისკის გამო.

• ერთნაყოფიანი გაურთულებელი ორსულობისას 37 კვირის შემდეგ მშობიარობის დაწყების ალბათობა იზრდება.

• გაურთულებელი ტყუპი ორსულობისას 32 კვირის შემდეგ ფრენა, ჩვეულებრივ, აღარ არის რეკომენდებული.

• ავიაკომპანიების უმეტესობას ორსულობის გვიან ეტაპზე მგზავრობის შეზღუდვები აქვს [1–3].

მნიშვნელოვანია, რომ ეს რეკომენდაციები არ უნდა განვიხილოთ როგორც ყველა ავიაკომპანიისთვის ერთიანი სამართლებრივი წესი. ავიაკომპანიების შიდა მოთხოვნები შეიძლება განსხვავდებოდეს.

საერთაშორისო გამოცდილება

დიდი ბრიტანეთის მეან-გინეკოლოგთა სამეფო კოლეჯის რეკომენდაციით, გაურთულებელი ორსულობისას ფრენა დედისა და ნაყოფისთვის საზიანოდ არ მიიჩნევა. ორგანიზაცია ხაზს უსვამს, რომ ერთნაყოფიანი ორსულობის დროს 37 კვირამდე, ხოლო გაურთულებელი ტყუპი ორსულობის დროს 32 კვირამდე მგზავრობა შედარებით უსაფრთხო პერიოდად განიხილება [1].

მეან-გინეკოლოგთა ამერიკული კოლეჯიც მიუთითებს, რომ სამეანო ან სამედიცინო გართულებების არარსებობის შემთხვევაში პერიოდული საჰაერო მგზავრობა უსაფრთხოა. ამასთან, ორგანიზაცია განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს უსაფრთხოების ღვედის გამოყენებაზე, რადგან ძლიერი ტურბულენტობის დროს ტრავმის მიღების რისკი არსებობს [2].

დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები ორსულ მოგზაურებს ურჩევენ, წინასწარ შეაფასონ ჯანმრთელობის მდგომარეობა, გადაამოწმონ დანიშნულების ადგილზე სამედიცინო დახმარების ხელმისაწვდომობა და ხანგრძლივი მგზავრობისას მიიღონ ზომები სისხლის მიმოქცევის შესანარჩუნებლად [3].

ამ რეკომენდაციების საერთო მიზანია არა ორსულობის დროს მოგზაურობის აკრძალვა, არამედ ისეთი გარემოებების გამოვლენა, რომლებმაც შესაძლოა მგზავრობა სარისკო გახადოს.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოს მოქალაქეებისთვის საჰაერო მოგზაურობა ხშირად დაკავშირებულია როგორც დასვენებასთან, ისე სამედიცინო მომსახურების მიღებასთან, სამუშაოსა და ოჯახის წევრებთან გადაადგილებასთან.

ორსულობის დროს მოგზაურობის დაგეგმვისას მნიშვნელოვანია, რომ ქალმა მხოლოდ ავიაკომპანიის წესებით არ იხელმძღვანელოს. ფრენის დასაშვებობა და სამედიცინო უსაფრთხოება ერთი და იგივე არ არის.

მაგალითად, ავიაკომპანიამ შესაძლოა დაუშვას მგზავრობა ორსულობის კონკრეტულ კვირამდე, მაგრამ ქალს ჰქონდეს ისეთი სამედიცინო მდგომარეობა, რომლის გამოც ექიმი ფრენას არ ურჩევს.

საქართველოში ორსულობის მეთვალყურეობის ფარგლებში სასურველია, მოგზაურობის დაგეგმვისას ქალმა საკითხი განიხილოს თავის მეან-გინეკოლოგთან. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეს მესამე ტრიმესტრში, მრავალნაყოფიანი ორსულობისას და ქრონიკული დაავადებების არსებობის შემთხვევაში.

სამედიცინო ინფორმაციის სანდოობისა და ხარისხის საკითხებზე ცნობიერების ამაღლებას ხელს უწყობს შენი ექიმი, ხოლო საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხებზე დამატებითი ინფორმაციის მიღება შესაძლებელია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუტის რესურსებით.

სამედიცინო სტანდარტების, ხარისხისა და პროფესიული კომპეტენციის მნიშვნელობა ასევე ასახულია საქართველოს სამედიცინო ჟურნალის და სერტიფიკაციისა და ხარისხის პლატფორმის საქმიანობაში.

საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია, რომ ორსულმა ქალებმა მიიღონ არა ზოგადი და ურთიერთგამომრიცხავი რჩევები, არამედ ინდივიდუალურ მდგომარეობაზე მორგებული სამედიცინო რეკომენდაციები.

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

1. ორსულობის რომელ ტრიმესტრშია ფრენა ყველაზე სასურველი?

ხშირად ყველაზე მოსახერხებელ პერიოდად მეორე ტრიმესტრი მიიჩნევა, დაახლოებით მე-14–28 კვირა. ამ დროს ორსულობის ადრეული სიმპტომები, მაგალითად გულისრევა, ხშირად შემცირებულია, ხოლო ნაადრევი მშობიარობის რისკი მესამე ტრიმესტრთან შედარებით დაბალია.

2. შეიძლება თუ არა ფრენა ორსულობის 30-ე კვირაში?

თუ ორსულობა გაურთულებელია, ნაყოფის მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია და ექიმი უკუჩვენებას არ ხედავს, ფრენა შესაძლოა დასაშვები იყოს. აუცილებელია ავიაკომპანიის მოთხოვნების წინასწარ გადამოწმება.

3. შეიძლება თუ არა ტყუპებზე ორსულობის დროს ფრენა?

შესაძლებელია, თუ ორსულობა გაურთულებელია და ექიმი მგზავრობას უსაფრთხოდ მიიჩნევს. თუმცა ტყუპი ორსულობის დროს ნაადრევი მშობიარობის რისკი უფრო მაღალია. დიდი ბრიტანეთის მეან-გინეკოლოგთა სამეფო კოლეჯი 32 კვირის შემდეგ ფრენისგან თავის შეკავებას ურჩევს [1].

4. საჭიროა თუ არა ექიმის ცნობა?

ორსულობის 28-ე კვირის შემდეგ ზოგიერთმა ავიაკომპანიამ შესაძლოა მოითხოვოს ექიმის ცნობა, რომელშიც მითითებული იქნება მშობიარობის სავარაუდო თარიღი და ორსულობის გაურთულებელი მიმდინარეობა. მოთხოვნები კონკრეტულ გადამზიდავთან უნდა გადამოწმდეს.

5. როგორ უნდა მოვიქცეთ ფრენის დროს?

სასურველია:

• შეძლებისდაგვარად შეარჩიოთ გასასვლელთან მდებარე ადგილი;

• რეგულარულად გაიაროთ თვითმფრინავის სალონში, თუ ეს უსაფრთხოა;

• სავარძელზე ჯდომისას ამოძრაოთ ტერფები და ფეხის თითები;

• ჩაიცვათ თავისუფალი ტანსაცმელი და კომფორტული ფეხსაცმელი;

• საჭიროების შემთხვევაში ექიმთან შეათანხმოთ კომპრესიული წინდების გამოყენება;

• უსაფრთხოების ღვედი მუდმივად გეკეთოთ ჯდომისას.

6. როგორ უნდა გავიკეთოთ უსაფრთხოების ღვედი?

ღვედის ქვედა ნაწილი უნდა მოთავსდეს მუცლის ქვემოთ, მენჯის ძვლების გასწვრივ, ხოლო ზედა ნაწილი — მკერდებს შორის. ღვედი არ უნდა გადადიოდეს მუცელზე [1, 2].

7. რა სიმპტომების შემთხვევაში უნდა მივმართოთ ექიმს ფრენის შემდეგ?

განსაკუთრებით საყურადღებოა ფეხის ცალმხრივი შეშუპება, ტკივილი, სიწითლე ან სიმხურვალე. უეცარი ქოშინი, გულმკერდის ტკივილი, სისხლიანი ხველა ან გონების დაკარგვა შესაძლოა ფილტვის ემბოლიაზე მიუთითებდეს და გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას მოითხოვს.

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

ორსულობა თავისთავად არ წარმოადგენს თვითმფრინავით მგზავრობის უკუჩვენებას. გაურთულებელი ორსულობის დროს პერიოდული საჰაერო მოგზაურობა, როგორც წესი, უსაფრთხოა, თუმცა აუცილებელია ორსულობის ვადის, დედისა და ნაყოფის ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და ფრენის ხანგრძლივობის გათვალისწინება.

მგზავრობამდე რეკომენდებულია:

• მეან-გინეკოლოგთან კონსულტაცია;

• ავიაკომპანიის ორსულობასთან დაკავშირებული წესების გადამოწმება;

• საჭირო სამედიცინო დოკუმენტების მომზადება;

• თრომბოზის ინდივიდუალური რისკის შეფასება;

• დანიშნულების ადგილზე სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობის გარკვევა;

• ფრენის დროს რეგულარული მოძრაობა და უსაფრთხოების ღვედის სწორად გამოყენება.

ყველაზე მნიშვნელოვანი პრინციპია, რომ ორსულობის დროს მოგზაურობის გადაწყვეტილება უნდა ეფუძნებოდეს არა მხოლოდ ორსულობის კვირების რაოდენობას, არამედ დედისა და ნაყოფის ჯანმრთელობის ინდივიდუალურ შეფასებას.

წყაროები

1. Royal College of Obstetricians and Gynaecologists. Air travel and pregnancy. 2025. https://www.rcog.org.uk/for-the-public/browse-our-patient-information/air-travel-and-pregnancy/

2. American College of Obstetricians and Gynecologists. Air Travel During Pregnancy. Committee Opinion No. 746. https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2018/08/air-travel-during-pregnancy

3. Centers for Disease Control and Prevention. Pregnant Travelers. CDC Yellow Book. https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/family-travel/pregnant-travelers.html

4. Centers for Disease Control and Prevention. Deep Vein Thrombosis and Pulmonary Embolism. CDC Yellow Book. https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/travel-air-sea/deep-vein-thrombosis-and-pulmonary-embolism.html

5. National Health Service. Travelling in pregnancy. https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/travelling/