“ბავშვია, რა ემახსოვრება”, “აქამდე სად იყო” – რატომ უჭირს საზოგადოებას ძალადობის მსხვერპლის მოსმენა

ნატა ვიბლიანის ისტორიას საზოგადოების მხრიდან დიდი გამოხმაურება მოჰყვა – მისმა მონაყოლმა ბევრი ადამიანი დააფიქრა იმაზე, თუ რამდენად ხშირად რჩება ბავშვის ტკივილი შეუმჩნეველი და რამდენად რთულია ძალადობის მსხვერპლისთვის საკუთარი ისტორიის მოყოლა.

თუმცა, მხარდაჭერასთან ერთად, მივიღეთ მეორე რეაქციაც – ეჭვი, კითხვები და მცდელობა, პასუხი თავად მსხვერპლისგან მოეთხოვათ.

“რატომ არ თქვა მაშინვე? რატომ იყო ჩუმად ამდენი ხნის განმავლობაში? რატომ გაამხილა ახლა?” –  საზოგადოების ნაწილი სწორედ ამ კითხვებზე ამახვილებდა ყურადღებას.

პასუხისმგებლობა, პირველ რიგში, იმ გარემოსა და ზრდასრულებს ეკისრებათ, ვინც ამ ყველაფერს ხედავდა და დუმილს არჩევდა. სწორედ მათ უნდა დავუსვათ მთავარი კითხვა: რატომ ვერ შეძლეს ბავშვის ტკივილის დანახვა და მისი დაცვა მაშინ, როცა ეს ყველაზე მეტად სჭირდებოდა.

ბავშვი კი შეიძლება დუმდეს, რადგან ეშინია. ეშინია მოძალადის, მისი მუქარის, შესაძლო შურისძიების… ეშინია იმის, რომ არავინ დაუჯერებს ან თავად დაადანაშაულებენ.

რა ხდება ბავშვის ფსიქიკაში ძალადობის დროს? რატომ შეიძლება მსხვერპლმა წლების განმავლობაში ვერ შეძლოს საუბარი? როგორ მოქმედებს მასზე იმ ადამიანების უნდობლობა, ვისგანაც მხარდაჭერას ელოდა?

ამ საკითხებზე OK! Magazine Georgia ფსიქოლოგს, მწერალსა და საქართველოს უნივერსიტეტის პროფესორს, ელენე ჯაფარიძეს ესაუბრა.

რატომ უჭირს ჩვენს საზოგადოებას ძალადობის მსხვერპლი ბავშვის მოსმენა?

ბავშვის მოსმენა მხოლოდ მისი სიტყვების გაგონებას არ ნიშნავს. ბავშვის მოსმენა ნიშნავს მზადყოფნას, დავუშვათ, რომ ზრდასრული, რომელსაც საზოგადოება ენდობა, შეიძლება მოძალადე აღმოჩნდეს; რომ ოჯახი შეიძლება უსაფრთხო ადგილი არ იყოს; რომ მასწავლებელი, ნათესავი, მეზობელი ან სხვა ავტორიტეტული პირი შეიძლება ბავშვისთვის საფრთხეს წარმოადგენდეს.

ეს რეალობა ზრდასრულებისთვის ფსიქოლოგიურად ძალიან მძიმეა. ბავშვის ნაამბობის მიღებამ შეიძლება დაანგრიოს ოჯახის ერთიანობის, „კარგი კაცის/ქალის“, უსაფრთხო სკოლისა თუ უსაფრთხო საზოგადოების შესახებ არსებული წარმოდგენა. ამიტომ ხშირად ირთვება უარყოფის მექანიზმი: ზრდასრული ცდილობს არა ბავშვის გამოცდილების გაგებას, არამედ საკუთარი სამყაროს სტაბილურობის შენარჩუნებას.

ამას ემატება კულტურის ფაქტორიც, რომელშიც ბავშვის სიტყვას ტრადიციულად ნაკლები წონა აქვს. ბავშვი ხშირად აღიქმება არა დამოუკიდებელ, უფლებებისა და საზღვრების მქონე ადამიანად, არამედ ზრდასრულზე დამოკიდებულ არსებად, რომელსაც „ეშლება“, „არ ესმის“ ან „ფანტაზიორობს“.

რატომ ვეძებთ ხშირად ეჭვის საფუძველს ბავშვის მონაყოლში?

ბავშვის მონაყოლში ეჭვის ძებნა ხშირად იწყება არასწორი წარმოდგენით, რომ სიმართლე აუცილებლად უნდა იყოს თანმიმდევრული, დეტალური, ემოციურად დამაჯერებელი და თავიდან ბოლომდე უცვლელი.

ტრავმული გამოცდილება კი უმეტესწილად ასე არ ინახება. ძლიერი შიშის, დაბნეულობის ან გაყინვის დროს ბავშვმა შეიძლება დაიმახსოვროს მხოლოდ ცალკეული ეპიზოდები, სხეულის შეგრძნებები, ფრაზები, სუნი, ადგილი ან მოვლენათა ფრაგმენტები. თავდაპირველად მან შესაძლოა მხოლოდ მცირე ნაწილი თქვას და დანარჩენი მოგვიანებით დაამატოს. ასეთი ფრაგმენტულობა თავისთავად სიცრუეს არ ნიშნავს.

ეჭვს აჩენს დაგვიანებული საუბარიც. ზრდასრულებს ხშირად ჰგონიათ, რომ ძალადობის შემთხვევაში ბავშვი დაუყოვნებლივ იყვირებს, გაიქცევა ან მშობელს ყველაფერს მოუყვება. სინამდვილეში ბავშვი შეიძლება დუმდეს შიშის, სირცხვილის, თვითბრალდების, მუქარის, მოძალადეზე დამოკიდებულების ან იმის გამო, რომ ჯერ ვერ აცნობიერებს მომხდარის მნიშვნელობას.

რა ზიანი შეიძლება მიადგეს ბავშვს, როცა მის სიტყვებს არ ენდობიან ან მის გამოცდილებას ამცირებენ?

ძალადობა ბავშვის უსაფრთხოების, ნდობისა და სხეულებრივი საზღვრების განცდას აზიანებს. როდესაც ბავშვს არ ენდობიან, თავდაპირველ ტრავმას მეორე ტრავმა ემატება: იმ ადამიანების მხრიდან მიტოვების გამოცდილება, ვისგანაც ის დაცვას ელოდა.

ბავშვმა შეიძლება დაასკვნას:

„ჩემი განცდები არაფერს ნიშნავს.“

„ჩემი სხეული მე არ მეკუთვნის.“

„სიმართლის თქმა სახიფათოა.“

„როდესაც საფრთხეში ვარ, არავინ დამიცავს.“

„ალბათ ჩემი ბრალია.“

ეს შინაგანი დასკვნები მომავალში შეიძლება აისახოს თვითშეფასებაზე, ურთიერთობებში ნდობაზე, პირადი საზღვრების დაცვაზე, ემოციების რეგულაციაზე და დახმარების თხოვნის უნარზე.

განსაკუთრებით საზიანოა გამოცდილების შემცირება ისეთი ფრაზებით, როგორიცაა: „ალბათ არასწორად გაიგე“, „დაივიწყე“, „უარესიც ხდება“ ან „ოჯახს ნუ დაანგრევ“. ამ დროს ბავშვს ეუბნებიან, რომ ზრდასრულთა სიმშვიდე, ოჯახის რეპუტაცია და მოძალადის მომავალი მის უსაფრთხოებაზე მნიშვნელოვანია.

რამდენად მზად არის დღეს ქართული სისტემა: სკოლა, სოციალური სამსახური და სამართალდამცავი ორგანოები, ბავშვის მოსასმენად და დასაცავად?

თუმცა სისტემის მზადყოფნა მხოლოდ კანონების არსებობით არ იზომება. მთავარი კითხვაა, რამდენად თანმიმდევრულად და პროფესიულად მოქმედებს ეს მექანიზმები პრაქტიკაში.

სკოლაში ხშირად სწორედ მასწავლებელი ან სკოლის ფსიქოლოგი შეიძლება იყოს პირველი ადამიანი, ვინც ბავშვის ქცევის ცვლილებას შეამჩნევს. მაგრამ ამისთვის ყველა თანამშრომელს უნდა ჰქონდეს ძალადობის ნიშნების ამოცნობის, უსაფრთხო მოსმენისა და რეფერირების ცოდნა. პრობლემა ჩნდება მაშინ, როცა სკოლა ბავშვის დაცვაზე წინ საკუთარი რეპუტაციის დაცვას აყენებს.

სოციალურ სამსახურში გადამწყვეტია კადრების რაოდენობა, სპეციალისტების მომზადება, შემთხვევაზე დროული რეაგირება და ოჯახის ხანგრძლივი მონიტორინგი. მხოლოდ შემთხვევის რეგისტრაცია საკმარისი არ არის. ბავშვს შეიძლება დასჭირდეს უსაფრთხო საცხოვრებელი, ფსიქოლოგიური დახმარება, სამედიცინო მომსახურება და ოჯახთან ხანგრძლივი მუშაობა.

სამართალდამცავ სისტემაში საჭიროა ბავშვისთვის ადაპტირებული გარემო, სპეციალიზებული გამომკითხველი, გამოკითხვების მინიმალური რაოდენობა და უწყებებს შორის კოორდინაცია. ბავშვმა ერთი და იგივე გამოცდილება მრავალჯერ არ უნდა მოუყვეს პოლიციელს, პროკურორს, ექიმს, სოციალურ მუშაკსა და სხვა სპეციალისტებს.

შესაბამისად,  საქართველოში სამართლებრივი ჩარჩო არსებობს, მაგრამ სისტემის ეფექტიანობა დამოკიდებულია კონკრეტული უწყების, რეგიონისა და სპეციალისტის კომპეტენციაზე. მზადყოფნა სრულყოფილი იქნება მაშინ, როცა თითოეულ ბავშვს, საცხოვრებელი ადგილისა და სოციალური მდგომარეობის მიუხედავად, ექნება თანაბარი წვდომა სწრაფ, კოორდინირებულ და ტრავმაზე ინფორმირებულ დახმარებაზე.

რა შეცდომებს უშვებენ ხოლმე ზრდასრულები, როცა ბავშვი ძალადობაზე საუბრობს?

ყველაზე გავრცელებული შეცდომაა ბავშვის დაუყოვნებლივ და დეტალურად დაკითხვა. შეშფოთებულ მშობელს შეიძლება ყველაფრის ცოდნა სურდეს, მაგრამ მრავალჯერადი და დაჟინებული კითხვები ბავშვისთვის ზეწოლად იქცევა.

მეორე შეცდომაა ეჭვის გამოხატვა:

„დარწმუნებული ხარ?“

„ხომ არ მოგეჩვენა?“

„ასეთი ადამიანი ამას არ გააკეთებდა.“

ამ ფრაზებმა შეიძლება ბავშვი მაშინვე გააჩუმოს.

მესამე შეცდომაა მიმანიშნებელი კითხვების დასმა, როდესაც ზრდასრული თავად სთავაზობს ბავშვს პასუხს: „ეს ოთახში მოხდა, ხომ?“ ან „მან ასე გაგიკეთა, არა?“ ასეთი კითხვები პროფესიულად დაუშვებელია, რადგან შეიძლება ბავშვის მონაყოლზე გავლენა მოახდინოს.

მეოთხე შეცდომაა ძლიერი ემოციური აფეთქება ბავშვის თანდასწრებით. ყვირილმა, პანიკამ ან შურისძიების მუქარამ ბავშვს შეიძლება აგრძნობინოს, რომ სიმართლის თქმით რაღაც კატასტროფა მოხდება.

მეხუთე შეცდომაა სრული საიდუმლოების დაპირება. ბავშვს არ უნდა ვუთხრათ: „არავის გავუმხელ“, რადგან უსაფრთხოების მიზნით სპეციალისტების ჩართვა შეიძლება აუცილებელი გახდეს. უკეთესი გზავნილია: „ამას მხოლოდ იმ ადამიანებს ვეტყვით, ვინც შენს დაცვაში დაგვეხმარება.“

ასევე დაუშვებელია ბავშვის მოძალადესთან დაპირისპირება, მისგან ბოდიშის მიღების იძულება, ისტორიის საჯაროდ გავრცელება ან ბავშვისთვის პასუხისმგებლობის დაკისრება, რომ თავად გადაწყვიტოს ოჯახის ან მოძალადის ბედი.

რა უნდა იცოდეს თითოეულმა მშობელმა, რომ დროულად შეამჩნიოს შესაძლო ძალადობის ნიშნები?

ძალადობას ერთი უნივერსალური ნიშანი არ აქვს. ასევე არც ერთი ცალკეული სიმპტომი არ ადასტურებს, რომ ძალადობა აუცილებლად მოხდა. მნიშვნელოვანია ბავშვის ქცევაში მკვეთრი, აუხსნელი ან ხანგრძლივი ცვლილებების დანახვა.

საყურადღებო შეიძლება იყოს:

• კონკრეტული ადამიანის ან ადგილის მოულოდნელი შიში;
• ჩაკეტილობა, გაღიზიანება, შფოთვა ან აგრესია;
• ძილის დარღვევა და კოშმარები;
• სკოლაში წასვლის ან გარკვეულ აქტივობაში მონაწილეობის უარყოფა;
• აკადემიური შედეგების მკვეთრი ცვლილება;
• ასაკთან შედარებით უფრო ადრეული ქცევების დაბრუნება;
• სხეულის მიმართ სირცხვილი ან შეხების შიში;
• ასაკისთვის შეუსაბამო სექსუალური ცოდნა ან ქცევა;
• აუხსნელი საჩუქრები, ფული ან „საიდუმლოებები“;
• ხშირი ფიზიკური ჩივილები მკაფიო სამედიცინო მიზეზის გარეშე;
• თვითბრალდების, სირცხვილის ან უიმედობის გამომხატველი ფრაზები.

ზოგჯერ ძალადობაგამოვლილ ბავშვს აშკარა ნიშნები საერთოდ არ აქვს. ამიტომ მშობლის ყველაზე მნიშვნელოვანი რესურსი არა მხოლოდ სიმპტომების ცოდნა, არამედ ბავშვთან ყოველდღიური, უსაფრთხო ურთიერთობაა.

ბავშვს პერიოდულად უნდა ვეკითხებოდეთ არა დაკითხვის, არამედ ინტერესის ფორმით: ვისთან გრძნობს თავს უსაფრთხოდ, ხომ არ არის ვინმე, ვინც უხერხულ მდგომარეობაში აყენებს, სთხოვს საიდუმლოს შენახვას ან მის „არას“ არ სცემს პატივს.

შეიძლება თუ არა, რომ ბავშვთა უფლებები საქართველოში ხშირად ჩრდილში რჩებოდეს, რადგან საზოგადოება ბავშვს ჯერ კიდევ ვერ ხედავს როგორც დამოუკიდებელ მსხვერპლს?

დიახ. კანონით ბავშვი დამოუკიდებელი უფლებების მქონე პირია, მაგრამ საზოგადოებრივ პრაქტიკაში მას ხშირად კვლავ ოჯახის ნაწილად ან ზრდასრულის საკუთრებად განიხილავენ. როდესაც ბავშვის მიმართ ძალადობა ხდება, განხილვის ცენტრში ზოგჯერ ბავშვის უსაფრთხოების ნაცვლად ხვდება:

ოჯახის რეპუტაცია;

მშობლების ურთიერთობა;

მოძალადის კარიერა;

სკოლის ან დაწესებულების სახელი;

თემის სიმშვიდე.

ამ დროს ბავშვის გამოცდილება სხვა ადამიანების ინტერესებს ექვემდებარება. მას შეიძლება სთხოვონ დუმილი, პატიება, ურთიერთობის გაგრძელება ან საკუთარი მონაყოლის შეცვლა, რათა „ოჯახი არ დაინგრეს“.

ბავშვის დამოუკიდებელ მსხვერპლად აღიარება ნიშნავს, რომ მისი სხეული, ღირსება, უსაფრთხოება და ფსიქოლოგიური მდგომარეობა ნებისმიერი ზრდასრულის სტატუსზე, კარიერასა და რეპუტაციაზე მაღლა უნდა იდგეს.

რატომ გვჭირდება ტრაგედია იმისთვის, რომ ბავშვების უსაფრთხოებაზე დავიწყოთ საუბარი?

ტრაგედიამდე არსებული ნიშნები ხშირად ბუნდოვანი, არაკომფორტული და მოქმედების მომთხოვნია. მათი სერიოზულად მიღება ნიშნავს შესაძლო კონფლიქტში შესვლას, ავტორიტეტული ადამიანის ეჭვქვეშ დაყენებას და პასუხისმგებლობის აღებას.

ტრაგედიის შემდეგ კი რეალობის უარყოფა რთულდება. უკვე არსებობს თვალსაჩინო შედეგი, რომელიც საზოგადოებას მორალური პოზიციის დაკავებას უადვილებს.

ასე იქმნება რეაქტიული კულტურა: ჩვენ ვრეაგირებთ შედეგზე, მაგრამ არა პროცესზე, რომელმაც ამ შედეგამდე მიგვიყვანა.

შეიძლება თუ არა ითქვას, რომ ბავშვის მონაყოლს ხშირად ნაკლები მნიშვნელობა ენიჭება, ვიდრე ზრდასრულის სტატუსს?

დიახ. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც სავარაუდო მოძალადეს აქვს საზოგადოებრივი ავტორიტეტი, პროფესიული სტატუსი, ფინანსური გავლენა ან „კარგი ადამიანის“ რეპუტაცია.

ფრაზები, როგორიცაა „მას კარგი ოჯახი აქვს“, „პატივსაცემი ადამიანია“, „ასეთ რამეს არ გააკეთებდა“, რეალურად ფაქტებს არ პასუხობს. ისინი მხოლოდ ზრდასრულის სოციალური იმიჯის დაცვას ემსახურება.

რეპუტაცია ქცევის გარანტია არ არის.

ბავშვს სოციალური გავლენა, ფინანსური ძალა და საკუთარი ინტერესების დაცვის ინსტრუმენტები თითქმის არასოდეს აქვს. როდესაც მის სიტყვას ზრდასრულის სტატუსს ვუპირისპირებთ, თავიდანვე უთანასწორო მდგომარეობას ვქმნით.

ყოველი საჯარო შემთხვევა, როდესაც ბავშვს დასცინიან ან არ უჯერებენ, სხვა ბავშვებსაც უგზავნის გზავნილს: „საუბარი სახიფათოა.“

ამიტომ ერთი ბავშვის მიმართ უნდობლობა ხშირად ბევრ ჯერ კიდევ მდუმარე ბავშვს აჩუმებს.

შეიძლება თუ არა, ბავშვისთვის ყველაზე მტკივნეული იყოს არა მხოლოდ მოძალადის ქმედება, არამედ იმ ადამიანების უმოქმედობაც, ვისგანაც დაცვას ელოდა?

დიახ. ზოგჯერ სწორედ ეს ხდება ტრავმის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე ნაწილი.

ბავშვი სამყაროს უსაფრთხოებას ზრდასრულების მეშვეობით სწავლობს. მას სჯერა, რომ მშობელი, მასწავლებელი, ნათესავი ან სახელმწიფო საფრთხის დროს დაიცავს. როდესაც ეს ადამიანები არ რეაგირებენ, ბავშვი არა მხოლოდ ძალადობას, არამედ ღალატსაც განიცდის.

განსაკუთრებით მძიმეა, თუ ზრდასრულმა იცოდა ან ეჭვობდა, მაგრამ:

არ დაუჯერა;

დუმილი მოსთხოვა;

მოძალადე დაიცვა;

ოჯახის რეპუტაცია არჩია;

ბავშვი ისევ საფრთხის შემცველ გარემოში დატოვა.

ასეთ გამოცდილებას შეუძლია ბავშვის სამყაროსადმი და ყველასადმი ნდობა დააზიანოს. მან შეიძლება მომავალშიც იფიქროს, რომ დახმარება არ არსებობს, ადამიანებზე დაყრდნობა სახიფათოა და საკუთარი ტკივილი მარტომ უნდა ატაროს.

თავდაპირველი ძალადობა ერთმა ადამიანმა შეიძლება ჩაიდინოს, მაგრამ ბავშვის მიტოვების გამოცდილებას ხშირად მთელი გარემო ქმნის.

როგორ უნდა შეიცვალოს საზოგადოებრივი დამოკიდებულება, რომ გავიაზროთ: დუმილი ნეიტრალიტეტი აღარ არის?

პირველ რიგში უნდა გავაცნობიეროთ, რომ ძალადობის შემთხვევაში დუმილი არსებული ძალაუფლების ბალანსს ინარჩუნებს. ხოლო ამ ბალანსში მოძალადეს თითქმის ყოველთვის მეტი ძალა აქვს, ვიდრე ბავშვს.

დუმილი ნეიტრალური ვერ იქნება, თუ:

ბავშვი კვლავ საფრთხეში რჩება;

სავარაუდო მოძალადეს სხვა ბავშვებთან წვდომა აქვს;

სისტემა შემთხვევას ვერ აფასებს;

ბავშვი დახმარებას ვერ იღებს;

ოჯახი მას საუბრის გამო სჯის.

საზოგადოებრივი ცვლილებისთვის საჭიროა რამდენიმე მკაფიო პრინციპი:

ბავშვის მოსმენა არ უდრის წინასწარ განაჩენს.
ეს ნიშნავს რისკის სერიოზულად აღქმას და პროფესიული პროცესის დაწყებას.

ბავშვის უსაფრთხოება რეპუტაციაზე მნიშვნელოვანია.
არც ოჯახი, არც სკოლა, არც ორგანიზაცია და არც ავტორიტეტული პირი არ უნდა იყოს დაცული ბავშვის ხარჯზე.

დაგვიანებული საუბარი ტყუილს არ ნიშნავს.
დუმილი ხშირად ძალადობის დინამიკის ნაწილია.

ბავშვს იდეალური მსხვერპლის როლი არ უნდა მოვთხოვოთ.
ტრავმას ერთიანი და „სწორი“ რეაქცია არ აქვს.

პასუხისმგებლობა ზრდასრულებს ეკისრებათ.
არ უნდა ვკითხოთ ბავშვს: „რატომ ვერ დაიცავი თავი?“ უნდა ვკითხოთ სისტემას: „რატომ ვერ დავიცავით ბავშვი?“

შეტყობინება სამოქალაქო პასუხისმგებლობაა და არა სხვის საქმეში ჩარევა.

ბავშვს არ სჭირდება საზოგადოება, რომელიც ტრაგედიის შემდეგ რამდენიმე დღით აღშფოთდება. მას სჭირდება საზოგადოება, რომელიც პირველივე სიგნალზე მოქმედებს.

ტექსტი: ანი შავიშვილი