ხელოვნება და კულტურული აქტივობები ბიოლოგიურ დაბერებას ანელებს — რას აჩვენებს ახალი კვლევა?

#post_seo_title

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

ბოლო წლებში მეცნიერებაში სულ უფრო მეტად მყარდება წარმოდგენა, რომ ჯანმრთელ დაბერებაზე გავლენას მხოლოდ კვება, ფიზიკური აქტივობა და გენეტიკა არ ახდენს. ადამიანის სოციალური ცხოვრება, ფსიქოლოგიური კეთილდღეობა და კულტურულ გარემოში ჩართულობაც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. სწორედ ამ მიმართულებით წარმოაჩინა მნიშვნელოვანი მტკიცებულებები ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯის (UCL) ახალმა კვლევამ, რომლის მიხედვითაც ხელოვნებასა და კულტურულ აქტივობებში რეგულარული მონაწილეობა დაკავშირებულია ბიოლოგიური დაბერების უფრო ნელ ტემპთან [1].

კვლევის შედეგები განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს, რადგან დაბერების შეფასება მხოლოდ ქრონოლოგიური ასაკით აღარ ხდება. თანამედროვე მედიცინა სულ უფრო ხშირად იყენებს ბიოლოგიური ასაკის შეფასების მეთოდებს, რომლებიც ასახავს, რამდენად სწრაფად მიმდინარეობს ორგანიზმში ასაკთან დაკავშირებული ცვლილებები. სწორედ ამიტომ, კულტურული აქტივობების გავლენის შესწავლა საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის პრაქტიკულ მნიშვნელობას იძენს.

პრობლემის აღწერა

მსოფლიოს მოსახლეობა სწრაფად ბერდება. ამ ფონზე განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ისეთ ფაქტორებს, რომლებიც ჯანმრთელი სიცოცხლის ხანგრძლივობის გაზრდას უწყობს ხელს და არა მხოლოდ სიცოცხლის წლების მატებას.

დღემდე კარგად იყო ცნობილი, რომ რეგულარული ფიზიკური აქტივობა, მოწევაზე უარის თქმა, ჯანსაღი კვება და არტერიული წნევის კონტროლი ამცირებს ქრონიკული დაავადებების განვითარების რისკს. თუმცა, ბოლო წლებში მკვლევრები სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობენ კულტურულ და სოციალურ ჩართულობას.

ახალი კვლევის მიხედვით, ადამიანები, რომლებიც კვირაში ერთხელ მაინც ესწრებიან თეატრს, მუზეუმს, გალერეას, კონცერტს, მონაწილეობენ გუნდურ სიმღერაში, ცეკვაში, კერამიკის ან სხვა შემოქმედებით აქტივობებში, საშუალოდ უფრო ნელა ბერდებიან ბიოლოგიური თვალსაზრისით [1].

საქართველოსთვისაც ეს საკითხი აქტუალურია, რადგან მოსახლეობის დაბერება უკვე მნიშვნელოვანი დემოგრაფიული გამოწვევაა. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია ისეთი ხელმისაწვდომი პრევენციული ღონისძიებების შეფასება, რომლებიც მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას შეუწყობს ხელს.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

ბიოლოგიური დაბერება განსხვავდება ქრონოლოგიური ასაკისგან. ორი ადამიანი შეიძლება ერთსა და იმავე ასაკში იყოს, მაგრამ მათი ორგანიზმის ფუნქციური მდგომარეობა მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდეს.

კვლევაში გამოყენებული იყო ეპიგენეტიკური საათები — თანამედროვე ბიომარკერები, რომლებიც დნმ-ზე არსებული ქიმიური ცვლილებების საფუძველზე აფასებენ დაბერების სიჩქარეს. ეს მეთოდები საშუალებას იძლევა შეფასდეს, რამდენად სწრაფად მიმდინარეობს ასაკობრივი ბიოლოგიური პროცესები [2].

მკვლევრებმა 3 500-ზე მეტი ზრდასრული ადამიანის მონაცემები გააანალიზეს და დაადგინეს, რომ კვირაში ერთხელ მაინც კულტურულ აქტივობებში მონაწილე პირებს ბიოლოგიური დაბერების ტემპი დაახლოებით 4%-ით უფრო ნელი ჰქონდათ.

განსაკუთრებით საინტერესო იყო PhenoAge-ის მოდელის შედეგები, რომლის მიხედვითაც რეგულარული კულტურული აქტივობების მქონე ადამიანები საშუალოდ ერთი წლით უფრო ახალგაზრდა ბიოლოგიურ ასაკს ავლენდნენ.

მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ ეფექტი რამდენიმე მექანიზმით შეიძლება აიხსნას:

• ქრონიკული სტრესის შემცირება;
• კორტიზოლის დონის რეგულაცია;
• ანთებითი პროცესების შემცირება;
• სოციალური იზოლაციის შემცირება;
• კოგნიტური აქტივობის სტიმულაცია;
• პოზიტიური ემოციური გამოცდილების ზრდა.

აღსანიშნავია, რომ ქრონიკული სტრესი დაკავშირებულია იმუნური სისტემის ფუნქციის დაქვეითებასთან, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, მეორე ტიპის შაქრიანი დიაბეტის, დეპრესიისა და ნეიროდეგენერაციული დაავადებების მომატებულ რისკთან [3].

კულტურული ჩართულობა, სავარაუდოდ, ამ მექანიზმების ნაწილის მოდულირებას ახდენს.

თუმცა კვლევა დაკვირვებითი ხასიათისაა. შესაბამისად, ის ადასტურებს კავშირს, მაგრამ ვერ ამტკიცებს, რომ მხოლოდ ხელოვნებაა ბიოლოგიური დაბერების შენელების უშუალო მიზეზი. შესაძლოა, კულტურულ აქტივობებში უფრო ხშირად მონაწილეობდნენ ადამიანები, რომლებიც ზოგადად უფრო ჯანმრთელ ცხოვრებას ეწევიან. მიუხედავად ამისა, სტატისტიკური ანალიზისას მკვლევრებმა გაითვალისწინეს ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა ასაკი, განათლება, ეკონომიკური მდგომარეობა, ფიზიკური აქტივობა და ჯანმრთელობის სხვა მაჩვენებლები.

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

კვლევის ძირითადი მიგნებები მოიცავს:

• 3 500-ზე მეტი ზრდასრული ადამიანის მონაცემების ანალიზს;
• კვირაში ერთხელ მაინც კულტურულ აქტივობებში მონაწილეობა დაკავშირებული იყო ბიოლოგიური დაბერების დაახლოებით 4%-ით უფრო ნელ ტემპთან;
• PhenoAge-ის შეფასებით მონაწილეები საშუალოდ ერთი წლით უფრო ახალგაზრდა ბიოლოგიურ ასაკს ავლენდნენ;
• ყველაზე გამოხატული ეფექტი 40 წელს გადაცილებულ პირებში დაფიქსირდა;
• სხვადასხვა ტიპის კულტურული აქტივობების კომბინაცია უფრო ძლიერ დადებით ეფექტთან იყო დაკავშირებული.

ეს შედეგები შეესაბამება წინა კვლევებს, რომლებმაც აჩვენა, რომ ხელოვნება ამცირებს მარტოობის განცდას, აუმჯობესებს ფსიქიკურ ჯანმრთელობას, ამცირებს დეპრესიის რისკს და ზრდის ცხოვრების ხარისხს [3,4].

საერთაშორისო გამოცდილება

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია უკვე რამდენიმე წელია ხაზს უსვამს, რომ ხელოვნება ჯანმრთელობის განმსაზღვრელ მნიშვნელოვან სოციალურ ფაქტორს წარმოადგენს.

2019 წელს ორგანიზაციამ გამოაქვეყნა მასშტაბური მიმოხილვა, რომელმაც 900-ზე მეტი კვლევის შედეგები გააერთიანა. დოკუმენტის მიხედვით, ხელოვნებას შეუძლია:

• ხელი შეუწყოს დაავადებების პრევენციას;
• გააუმჯობესოს ფსიქიკური ჯანმრთელობა;
• შეამციროს სტრესი;
• გააძლიეროს სოციალური ჩართულობა;
• ხელი შეუწყოს ქრონიკული დაავადებების მართვას [3].

ბოლო წლებში ევროპის არაერთ ქვეყანაში კულტურული აქტივობები საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პროგრამების ნაწილადაც იქცა. ზოგიერთ სახელმწიფოში ექიმები პაციენტებს კულტურულ ღონისძიებებში მონაწილეობასაც კი ურჩევენ, როგორც ფსიქოსოციალური მხარდაჭერის დამატებით საშუალებას.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში მოსახლეობის საშუალო ასაკი თანდათან იზრდება, ხოლო არაინფექციური დაავადებები სიკვდილიანობის მთავარ მიზეზად რჩება.

ამ პირობებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი დაბალღირებული და უსაფრთხო ინტერვენციების შეფასება, რომლებიც მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას შეუწყობს ხელს.

კულტურული დაწესებულებების ხელმისაწვდომობის გაზრდა, ადგილობრივ შემოქმედებით პროგრამებში მოქალაქეების ჩართვა და საზოგადოებრივი აქტივობების მხარდაჭერა შესაძლოა, გახდეს ჯანმრთელობის ხელშემწყობი პოლიტიკის ერთ-ერთი დამატებითი მიმართულება.

სამეცნიერო მტკიცებულებების ქართულ სამედიცინო სივრცეში გავრცელებას მნიშვნელოვანი როლი აქვს ისეთი პლატფორმების მეშვეობით, როგორიცაა SheniEkimi.ge, PublicHealth.ge და GMJ.ge, ხოლო ჯანდაცვის სფეროში ხარისხისა და სტანდარტების განვითარებაში მნიშვნელოვანი მნიშვნელობა ენიჭება Certificate.ge-ის საქმიანობას.

მითები და რეალობა

მითი: ხელოვნებას მხოლოდ ფსიქოლოგიური ეფექტი აქვს.

რეალობა: თანამედროვე კვლევები აჩვენებს, რომ ხელოვნება დაკავშირებულია ბიოლოგიურ, ნერვულ, ჰორმონულ და ანთებით პროცესებთანაც [3].

მითი: მხოლოდ პროფესიონალ ხელოვანებს შეუძლიათ სარგებლის მიღება.

რეალობა: კვლევებში დადებითი ეფექტი დაფიქსირდა ჩვეულებრივ ადამიანებშიც, რომლებიც უბრალოდ რეგულარულად მონაწილეობდნენ კულტურულ აქტივობებში.

მითი: კულტურული აქტივობა ფიზიკურ ვარჯიშს ანაცვლებს.

რეალობა: არა. ფიზიკური აქტივობა კვლავ ჯანმრთელი დაბერების ერთ-ერთი მთავარი საფუძველია. კულტურული აქტივობა მას ავსებს და არა ცვლის.

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

შეუძლია თუ არა ხელოვნებას დაბერების შეჩერება?

არა. კვლევა მიუთითებს მხოლოდ იმაზე, რომ ბიოლოგიური დაბერების ტემპი შეიძლება უფრო ნელი იყოს.

რამდენად ხშირად არის რეკომენდებული კულტურულ აქტივობებში მონაწილეობა?

კვლევის მიხედვით, დადებითი ეფექტი განსაკუთრებით გამოიკვეთა მათში, ვინც კვირაში ერთხელ მაინც მონაწილეობდა.

აუცილებელია თუ არა მუზეუმში ან თეატრში სიარული?

არა. სარგებელი შეიძლება ჰქონდეს სხვადასხვა აქტივობას — გუნდურ სიმღერას, ცეკვას, კერამიკას, ხატვას, მუსიკას და სხვა შემოქმედებით საქმიანობას.

შეიძლება თუ არა ასეთი აქტივობები მედიკამენტების ალტერნატივა იყოს?

არა. კულტურული აქტივობები ჯანმრთელი ცხოვრების წესის ნაწილია და არ ცვლის სამედიცინო მკურნალობას.

ვინ იღებს ყველაზე მეტ სარგებელს?

კვლევის მიხედვით, ეფექტი განსაკუთრებით გამოხატული იყო 40 წელს გადაცილებულ ადამიანებში, თუმცა კულტურული ჩართულობა ნებისმიერი ასაკისთვის სასარგებლოა.

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯის ახალი კვლევა კიდევ ერთხელ მიუთითებს, რომ ჯანმრთელი დაბერება მრავალფაქტორული პროცესია. ჯანსაღ კვებას, რეგულარულ ფიზიკურ აქტივობას, ხარისხიან ძილსა და ქრონიკული დაავადებების კონტროლთან ერთად, მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს კულტურულ და შემოქმედებით ცხოვრებაშიც აქტიურ მონაწილეობას.

მიუხედავად იმისა, რომ დამატებითი კვლევებია საჭირო მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის დასადგენად, არსებული მტკიცებულებები საკმარის საფუძველს ქმნის იმისთვის, რომ კულტურული ჩართულობა განიხილებოდეს როგორც ჯანმრთელობის ხელშემწყობი ქცევა. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკაში მსგავსი მიდგომების ინტეგრირება მომავალში შეიძლება გახდეს ჯანმრთელი და აქტიური დაბერების სტრატეგიის მნიშვნელოვანი ნაწილი.

წყაროები

1. Fancourt D, Bu F, et al. University College London. Arts engagement and biological ageing. https://www.ucl.ac.uk/
2. Levine ME, et al. An epigenetic biomarker of aging for lifespan and healthspan. Aging (Albany NY). 2018. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5940111/
3. World Health Organization. What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? 2019. https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289054553
4. National Institute on Aging. Healthy aging research. https://www.nia.nih.gov/health