რატომ ჭაღარავდება თმა?

წაკითხვა: 3

ჭაღარა დაბერების ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო ნიშანია, თუმცა ეს პროცესი მხოლოდ ასაკთან არ არის დაკავშირებული. თანამედროვე კვლევებმა აჩვენა, რომ თმის ფერის დაკარგვა წარმოადგენს გენეტიკური, უჯრედული, გარემო და ზოგჯერ ჯანმრთელობის ფაქტორების ერთობლივ შედეგს. მიუხედავად იმისა, რომ ჭაღარავება სრულიად ბუნებრივი პროცესია, მეცნიერებმა უკვე საკმაოდ კარგად იციან, რა ხდება თმის ფოლიკულში იმ მომენტში, როდესაც თმა ფერს კარგავს.

 რა განსაზღვრავს თმის ფერს?

თმის ფერს განსაზღვრავს პიგმენტი **მელანინი**, რომელსაც სპეციალური უჯრედები – **მელანოციტები** – წარმოქმნიან. ეს უჯრედები თმის ფოლიკულში მდებარეობს და ყოველ ახალ თმას ბუნებრივ ფერს აძლევს.

მელანოციტების მუდმივ განახლებაზე პასუხისმგებელია **მელანოციტური ღეროვანი უჯრედები (Melanocyte Stem Cells – McSCs)**. როდესაც მათი რაოდენობა მცირდება ან ფუნქცია ირღვევა, ახალი თმა ნაკლებ მელანინს იღებს და ნაცრისფერი ან თეთრი ხდება.

 მთავარი მიზეზი – ასაკი

ასაკის მატებასთან ერთად მელანოციტური ღეროვანი უჯრედები თანდათან კარგავენ განახლების უნარს. 2023 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ეს უჯრედები ზოგჯერ თმის ფოლიკულში „იჭედებიან“ და ვეღარ გადაადგილდებიან იმ ზონაში, სადაც პიგმენტის წარმოქმნა უნდა დაიწყონ. შედეგად ახალი თმა უკვე უფერული იზრდება.

გენეტიკა ყველაზე ძლიერი ფაქტორია

მეცნიერების შეფასებით, სწორედ გენეტიკა განსაზღვრავს, როდის დაიწყებს ადამიანი გაჭაღარავებას.

თუ მშობლებს ან ბებია-ბაბუას ადრეულ ასაკში გაუჭაღარავდათ თმა, დიდი ალბათობით იგივე ტენდენცია შთამომავლობასაც ექნება. სხვადასხვა გენში არსებული განსხვავებები გავლენას ახდენს როგორც მელანინის წარმოქმნაზე, ისე მელანოციტების სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე.

ოქსიდაციური სტრესი – „ჟანგვითი დაზიანება“

ერთ-ერთი ყველაზე საფუძვლიანად შესწავლილი მექანიზმი არის **ოქსიდაციური სტრესი**.

თმის ფერის წარმოქმნის პროცესში ბუნებრივად წარმოიქმნება რეაქტიული ჟანგბადის მოლეკულები (თავისუფალი რადიკალები). ახალგაზრდობაში ორგანიზმის ანტიოქსიდანტური სისტემა მათ ეფექტურად ანეიტრალებს, მაგრამ ასაკის მატებასთან ერთად ეს დაცვა სუსტდება.

შედეგად:

ზიანდება მელანოციტები;
მცირდება მელანინის გამომუშავება;
ზოგიერთი პიგმენტური უჯრედი იღუპება.

კვლევებმა ასევე აჩვენა, რომ ჭაღარა თმის ფოლიკულებში იზრდება წყალბადის ზეჟანგის (Hydrogen Peroxide) დაგროვება და მცირდება ისეთი დამცავი ფერმენტების აქტივობა, როგორიცაა კატალაზა.

მოქმედებს თუ არა სტრესი?

2020 წელს NIH-ის მხარდაჭერით ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ძლიერი სტრესის დროს სიმპათიკური ნერვული სისტემა გამოყოფს ნორადრენალინს, რომელიც მელანოციტური ღეროვანი უჯრედების ნაადრევ გამოფიტვას იწვევს. ამის შემდეგ თმის ფოლიკულში აღარ რჩება საკმარისი უჯრედები ახალი პიგმენტის შესაქმნელად. კვლევა თაგვებზე ჩატარდა, თუმცა მიღებული მექანიზმი მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა ადამიანებში მიმდინარე პროცესების გასაგებად.

შეიძლება თუ არა ვიტამინების ნაკლებობამ გამოიწვიოს ჭაღარა?

დიახ, თუმცა ეს გაცილებით იშვიათია, ვიდრე გენეტიკური მიზეზები.

ნაადრევი გაჭაღარავება ზოგჯერ დაკავშირებულია:

B12 ვიტამინის დეფიციტთან;

რკინის ნაკლებობასთან;

სპილენძისა და თუთიის დეფიციტთან;

ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებებთან;
ზოგიერთ აუტოიმუნურ დაავადებასთან.

ამ შემთხვევებში ძირითადი პრობლემის მკურნალობამ შესაძლოა პროცესი შეანელოს, თუმცა უკვე გაჭაღარავებული თმის ფერის დაბრუნება ყოველთვის ვერ ხდება.

მოწევა აჩქარებს გაჭაღარავებას?

არაერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ მწეველებს ნაადრევი ჭაღარის განვითარების რისკი უფრო მაღალი აქვთ.

მოწევა ზრდის ოქსიდაციურ სტრესს, აზიანებს სისხლძარღვებს და ამცირებს თმის ფოლიკულების ჟანგბადითა და საკვები ნივთიერებებით მომარაგებას.

შესაძლებელია თუ არა ჭაღარის თავიდან აცილება?

თუ მთავარი მიზეზი გენეტიკაა, მისი სრულად შეჩერება ამჟამად შეუძლებელია.

თუმცა სპეციალისტები რეკომენდაციას უწევენ:

დაბალანსებულ კვებას; B12-ისა და რკინის დეფიციტის დროულ აღმოჩენას; მოწევის შეწყვეტას; ქრონიკული სტრესის შემცირებას; საკმარის ძილსა და ფიზიკურ აქტივობას.

ეს ზომები ზოგად ჯანმრთელობასაც აუმჯობესებს და შესაძლოა ნაადრევი გაჭაღარავების რისკიც შეამციროს, თუმცა უკვე არსებული ჭაღარის სრულად გაქრობის მეცნიერულად დადასტურებული მეთოდი ჯერ არ არსებობს.

რას იკვლევენ მეცნიერები დღეს?

თანამედროვე კვლევები უკვე მიმართულია მელანოციტური ღეროვანი უჯრედების აღდგენისა და მათი ფუნქციის დაბრუნებისკენ.

ექსპერიმენტულმა ნაშრომებმა აჩვენა, რომ თუ ამ უჯრედების მოძრაობისა და აქტივობის აღდგენა შესაძლებელი გახდება, მომავალში შესაძლოა გაჩნდეს მკურნალობის მეთოდებიც, რომლებიც თმის ბუნებრივი ფერის დაბრუნებას შეუწყობს ხელს. თუმცა ასეთი თერაპიები ჯერ კლინიკურ პრაქტიკაში არ გამოიყენება და დამატებით კვლევებს საჭიროებს.

ჭაღარავება ბუნებრივი ბიოლოგიური პროცესია, რომლის მთავარი მიზეზები გენეტიკა, ასაკთან დაკავშირებული უჯრედული ცვლილებები და ოქსიდაციური სტრესია. გარკვეულ შემთხვევებში პროცესზე გავლენას ახდენს ძლიერი სტრესი, მოწევა, ვიტამინების დეფიციტი და ზოგიერთი დაავადება. მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერება სწრაფად ვითარდება, დღეს ჯერ არ არსებობს დადასტურებული საშუალება, რომელიც ჭაღარას საიმედოდ შეაჩერებს ან სრულად დააბრუნებს თმის ბუნებრივ ფერს.

სტატიაში გამოყენებული სანდო წყაროები:

აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტი (NIH) – **How Stress Causes Gray Hair** (2020).
აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტი (NIH) – **Aging Melanocyte Stem Cells and Gray Hair** (2023).
PubMed – *Towards a Free Radical Theory of Graying* (2006).
PubMed – *Age-induced Hair Greying: The Multiple Effects of Oxidative Stress* (2013).
PubMed – *Premature Graying of Hair: A Comprehensive Review and Recent Insights* (2024).
PMC – *Three Streams for the Mechanism of Hair Graying* (2018).

პოსტის ნავიგაცია