nostal.ge ახალი ამბები 
სერბეთის ვადამდელ საპარლამენტო არჩევნებში სტუდენტების მიერ მხარდაჭერილმა საარჩევნო სიამ ალექსანდრ ვუჩიჩის პოლიტიკურ ბანაკს დამაჯერებლად მოუგო. გამარჯვება თითქმის ორწლიანი ანტიკორუფციული საპროტესტო მოძრაობის კულმინაციაა, თუმცა მთავარი გამოცდა ახლა იწყება: შეძლებენ თუ არა სტუდენტები ხელისუფლებაში მოსვლას და დაპირებული ცვლილებების განხორციელებას?
სერბეთში პოლიტიკური ცვლილებების ახალი ეტაპი იწყება. 25 ოქტომბერს გამართულ ვადამდელ საპარლამენტო არჩევნებში სტუდენტურმა მოძრაობამ, სახელწოდებით „სტუდენტური სია – სტუდენტები იმარჯვებენ“, ხმების 52,71% მიიღო და წინასწარი შედეგებით პარლამენტის 250 ადგილიდან 140 მოიპოვა. ალექსანდრ ვუჩიჩის პოლიტიკური ძალის – „სერბეთის პროგრესულ პარტიასთან“ დაკავშირებულმა საარჩევნო სიამ კი ხმების 39,17% და 104 მანდატი მიიღო.
ქვეყნის საარჩევნო კომისიის წინასწარი მონაცემებით, ამომრჩეველთა აქტივობამ დაახლოებით 69% შეადგინა. ვუჩიჩმა მარცხი აღიარა და გამარჯვებულებს მიულოცა, თუმცა კვლავ გააკრიტიკა სტუდენტური მოძრაობა და მისი წარმომადგენლები ქვეყნის ინტერესების წინააღმდეგ მოქმედებაში დაადანაშაულა.
ეს შედეგი სერბეთის პოლიტიკაში მნიშვნელოვან გარდატეხას ნიშნავს. ვუჩიჩი და მისი პოლიტიკური ბანაკი ქვეყნის მმართველობაში 2012 წლიდან დომინირებდნენ. ახლა კი ძალაუფლებისთვის ბრძოლაში უპირატესობა იმ მოძრაობამ მოიპოვა, რომელიც ქუჩის საპროტესტო აქციებიდან ჩამოყალიბდა და რომლის მთავარ მოთხოვნებსაც კორუფციასთან ბრძოლა, კანონის უზენაესობის აღდგენა და პოლიტიკური გავლენისგან სახელმწიფო ინსტიტუტების გათავისუფლება წარმოადგენს.
როგორ დაიწყო სტუდენტური მოძრაობა
საპროტესტო მოძრაობის გარდამტეხი მომენტი 2024 წლის 1-ელ ნოემბერს, სერბეთის ქალაქ ნოვი-სადში, რკინიგზის სადგურის ახლად განახლებული შენობის ბეტონის გადახურვის ჩამონგრევა გახდა. ტრაგედიას 16 ადამიანი ემსხვერპლა.
მომხდარმა საზოგადოებაში ძლიერი აღშფოთება გამოიწვია. გაჩნდა კითხვები სამშენებლო სამუშაოების ხარისხის, სახელმწიფო შესყიდვების გამჭვირვალობისა და შესაძლო კორუფციის შესახებ. პროტესტის მონაწილეები ხელისუფლებისგან ტრაგედიის ობიექტურ გამოძიებას, პასუხისმგებელი პირების დასჯასა და სახელმწიფო სტრუქტურებში ანგარიშვალდებულების უზრუნველყოფას მოითხოვდნენ.
სტუდენტების პროტესტი თანდათან ეროვნულ მოძრაობად გადაიქცა. მათ შეუერთდნენ უნივერსიტეტების პროფესორები, მასწავლებლები, ფერმერები, სხვადასხვა პროფესიის წარმომადგენლები და რიგითი მოქალაქეები. აქციები სერბეთის არაერთ ქალაქში გაიმართა, ხოლო სტუდენტებმა ქვეყნის მასშტაბით მხარდამჭერებთან შეხვედრები და მსვლელობები მოაწყვეს.
მოძრაობის ერთ-ერთ მთავარ ლოზუნგად იქცა მოწოდება – „კორუფცია კლავს!“
სტუდენტების პროტესტი მხოლოდ ნოვი-სადის ტრაგედიის გამოძიების მოთხოვნით აღარ შემოიფარგლებოდა. ის თანდათან ხელისუფლების პასუხისმგებლობის, დამოუკიდებელი მართლმსაჯულებისა და დემოკრატიული ინსტიტუტების საკითხებს დაუკავშირდა.
რატომ დამარცხდა ვუჩიჩის პოლიტიკური ბანაკი
ვუჩიჩის ხელისუფლების კრიტიკოსები წლების განმავლობაში საუბრობდნენ კორუფციაზე, სახელმწიფო რესურსების მმართველი პარტიის ინტერესებისთვის გამოყენებაზე, მედიაზე პოლიტიკური გავლენის გაძლიერებასა და ოპოზიციისთვის არათანაბარ საარჩევნო გარემოზე. თავად ხელისუფლება კორუფციისა და რეპრესიების ბრალდებებს უარყოფდა.
წინასაარჩევნო კამპანიის დროსაც გავრცელდა ცნობები ამომრჩეველთა მოსყიდვისა და საჯარო სექტორის თანამშრომლებზე ზეწოლის შესახებ, რაც კიდევ უფრო ამძაფრებდა საზოგადოებრივ უნდობლობას.
სტუდენტურმა მოძრაობამ კი ყურადღება იმ საკითხებზე გაამახვილა, რომლებიც მოქალაქეების ყოველდღიურ ცხოვრებასა და სახელმწიფოს ფუნქციონირებას უშუალოდ ეხება: კორუფციაზე, უსაფრთხოებაზე, განათლებაზე, ჯანდაცვასა და სამართლიანობაზე.
განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა იმასაც, რომ სტუდენტებმა პროტესტი საარჩევნო კამპანიად გარდაქმნეს. მათ შეძლეს სხვადასხვა პოლიტიკური შეხედულების მქონე ადამიანების გაერთიანება საერთო მიზნის გარშემო – შეეცვალათ მმართველობის სისტემა და აღედგინათ სახელმწიფო ინსტიტუტებისადმი ნდობა.
სწორედ ამან აქცია სტუდენტური მოძრაობა ვუჩიჩის პოლიტიკური ბანაკის მთავარ კონკურენტად.
ვინ არიან „სტუდენტური სიის“ წარმომადგენლები?
სტუდენტური მოძრაობის მიერ მხარდაჭერილი საარჩევნო სია ერთგვარ პოლიტიკურ კოალიციას წარმოადგენს, რომელშიც სხვადასხვა შეხედულებისა და გამოცდილების მქონე ადამიანები გაერთიანდნენ. მათ შორის არიან აკადემიური წრეების წარმომადგენლები, პროფესიონალები და საზოგადოებისთვის ცნობილი პირები.
მოძრაობაში განსხვავებული შეხედულებები აქვთ როგორც სერბეთის ევროკავშირთან ურთიერთობების, ისე რუსეთისა და ქვეყნის საგარეო პოლიტიკური კურსის საკითხებზე. აქ ერთმანეთს ხვდებიან მემარცხენე და მემარჯვენე, პროგრესული და კონსერვატიული შეხედულებების მქონე ადამიანები.
მათ აერთიანებთ არა ერთიანი იდეოლოგია, არამედ საერთო მოთხოვნა – კანონის უზენაესობა, კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლა და პოლიტიკური სისტემის შეცვლა.
ამგვარი გაერთიანება ერთდროულად მისი მთავარი უპირატესობაცაა და შესაძლო სისუსტეც. განსხვავებული პოლიტიკური ძალების ერთობლივმა მოქმედებამ გამარჯვება შესაძლებელი გახადა, თუმცა ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ მათ რთული გადაწყვეტილებების მიღება და უთანხმოებების გადალახვა მოუწევთ.
მოძრაობას არ ჰყავს ტრადიციული პარტიისთვის დამახასიათებელი ერთი ლიდერი და ჯერჯერობით მკაფიოდ განსაზღვრული არ არის, ვინ უხელმძღვანელებს მომავალ მთავრობას. ეს გამარჯვების შემდეგ ერთ-ერთ მთავარ კითხვად რჩება.
გამარჯვების ზეიმი ქუჩაში და დაძაბულობის კვალი
არჩევნების შედეგების გამოცხადებას ბელგრადსა და სერბეთის სხვა ქალაქებში საზეიმო შეკრებები მოჰყვა. მოქალაქეები ქუჩებში გამოვიდნენ და სტუდენტური მოძრაობის გამარჯვება აღნიშნეს.
თუმცა საარჩევნო დღეს დაძაბულობის გარეშე არ ჩაუვლია. გავრცელდა ცნობები სტუდენტების მხარდამჭერებზე თავდასხმებისა და სხვა ინციდენტების შესახებ. წინასაარჩევნო პერიოდში კი პროტესტის მონაწილეებსა და ხელისუფლების მხარდამჭერებს შორის დაპირისპირების შემთხვევებიც ფიქსირდებოდა.
ბელგრადში ხელისუფლების მხარდამჭერთა ბანაკი თვეების განმავლობაში იდგა პარლამენტის შენობასთან მდებარე პარკში. 27 ოქტომბერს, არჩევნების შემდეგ, იქიდან ბარიერების გატანა და ტერიტორიის დასუფთავება დაიწყო. სტუდენტების მხარდამჭერებმა ეს ცვლილება სიმბოლურ მოვლენად აღიქვეს – სივრცის დაბრუნებად, რომელიც ხანგრძლივი დაპირისპირების ადგილად იყო ქცეული.
ვუჩიჩის მიერ მარცხის აღიარებამ და ძალაუფლების მშვიდობიანად გადაცემის შესახებ გაკეთებულმა განცხადებებმა დაძაბულობის შემცირების იმედი გააჩინა, თუმცა პოლიტიკური ცვლილების რეალური მასშტაბი მხოლოდ მას შემდეგ გამოჩნდება, რაც ახალი პარლამენტი მუშაობას დაიწყებს და მთავრობის ფორმირების პროცესი დასრულდება.
რას ნიშნავს ეს გამარჯვება სერბეთისთვის და ევროპისთვის
სტუდენტური მოძრაობის გამარჯვებას ევროპელი ლიდერებიც გამოეხმაურნენ. ევროკომისიის პრეზიდენტმა ურსულა ფონ დერ ლაიენმა გამარჯვებულებს მიულოცა და განაცხადა, რომ ევროკავშირი მზად არის, მხარი დაუჭიროს სერბეთში კანონის უზენაესობის, მედიის თავისუფლების, კორუფციასთან ბრძოლისა და დემოკრატიული ინსტიტუტების გაძლიერებისკენ მიმართულ რეფორმებს.
ევროკავშირის გაფართოების საკითხებში კომისარმა მარტა კოსმაც აღნიშნა, რომ სერბეთის მოქალაქეებმა დემოკრატიის, კანონის უზენაესობისა და კორუფციასთან ბრძოლის მოთხოვნებს არჩევნებზე მხარდაჭერა გამოუცხადეს.
თუმცა გამარჯვება ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ სერბეთი დაუყოვნებლივ შეცვლის საგარეო პოლიტიკურ კურსს ან ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესში სწრაფ პროგრესს მიაღწევს.
მოძრაობაში ამ საკითხებზე განსხვავებული შეხედულებები არსებობს. სერბეთის ევროკავშირში ინტეგრაციის პერსპექტივა, რუსეთთან ურთიერთობები და კოსოვოს საკითხი კვლავ რთულ პოლიტიკურ გამოწვევებად რჩება.
ამიტომ ახალი ხელისუფლებისთვის პირველი და ყველაზე მნიშვნელოვანი ამოცანა შესაძლოა არა საგარეო პოლიტიკის რადიკალური ცვლილება, არამედ ქვეყნის შიგნით სახელმწიფო ინსტიტუტების გაძლიერება, კორუფციასთან ბრძოლა და მოქალაქეთა ნდობის აღდგენა გახდეს.
კოსოვოს საკითხი – ახალი ხელისუფლების რთული გამოცდა
სტუდენტური მოძრაობის გამარჯვება არ ნიშნავს, რომ სერბეთი კოსოვოსთან მიმართებით პოლიტიკას შეცვლის. მოძრაობის წარმომადგენლები კოსოვოს სერბეთის ნაწილად მიიჩნევენ და მის დამოუკიდებლობას არ აღიარებენ. ამავე დროს, ევროკავშირი სერბეთისგან პრიშტინასთან ურთიერთობების ნორმალიზებას მოითხოვს. შესაბამისად, ახალ ხელისუფლებას რთული ბალანსის დაცვა: ერთი მხრივ, შეასრულოს დემოკრატიული რეფორმების დაპირებები და გააუმჯობესოს ურთიერთობები ბრიუსელთან, მეორე მხრივ კი, გადაწყვიტოს კოსოვოს სტატუსთან დაკავშირებული საკითხი, რომელიც სერბეთის საზოგადოებისთვის კვლავ განსაკუთრებით მგრძნობიარეა.
დასრულდა თუ არა ვუჩიჩის ეპოქა?
არჩევნების შედეგები ვუჩიჩისა და მისი პოლიტიკური ბანაკისთვის უდავოდ მძიმე მარცხია. სტუდენტურმა მოძრაობამ დაამტკიცა, რომ ხანგრძლივ და მასშტაბურ სამოქალაქო პროტესტს შეუძლია არჩევნების შედეგად წლების განმავლობაში გაბატონებული პოლიტიკური ძალის დამარცხება.
მაგრამ ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება უნდა გავითვალისწინოთ: არჩევნებში გამარჯვება ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ ძველი მმართველობის ყველა ბერკეტი გაქრა. ახალი ხელისუფლების წინაშე იქნება სახელმწიფო სტრუქტურებში დამკვიდრებული პოლიტიკური გავლენის, კორუფციის შესაძლო ქსელებისა და ინსტიტუციური წინააღმდეგობის დაძლევის რთული ამოცანა.
ამასთან, სტუდენტურმა მოძრაობამ უნდა დაამტკიცოს, რომ შეუძლია არა მხოლოდ სხვადასხვა შეხედულების მქონე ადამიანთა გაერთიანება საერთო მოწინააღმდეგის წინააღმდეგ, არამედ ქვეყნის მართვაც – თანმიმდევრული პოლიტიკის შემუშავება, ეკონომიკური პრობლემების მოგვარება და წინასაარჩევნო დაპირებების შესრულება.
სერბეთისთვის ახლა გადამწყვეტი ეტაპი იწყება. სტუდენტებმა არჩევნებში გაიმარჯვეს, მაგრამ მათი პოლიტიკური პროექტის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, შეძლებენ თუ არა ისინი საპროტესტო მოძრაობის ენერგიის ეფექტიან მმართველობად გარდაქმნას.
ნანა ძნელაძე
