HRW: აზერბაიჯანი ფეისბუკ-პოსტების გამო კრიტიკოსებს ასამართლებს და მათ ექსტრადიციის რისკს უქმნის

ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია Human Rights Watch აცხადებს, რომ აზერბაიჯანის ხელისუფლება საზღვარგარეთ მცხოვრებ კრიტიკოსებს სოციალური ქსელებისა და ონლაინ კომენტარების საფუძველზე სისხლის სამართლის დევნას უქვემდებარებს და დაუსწრებელი სასამართლოებით 6-დან 16 წლამდე პატიმრობას უსჯის. ორგანიზაციის შეფასებით, ეს პრაქტიკა მათ ექსტრადიციისა და ტრანსნაციონალური ზეწოლის რისკის ქვეშ აყენებს.

ბერლინში, 10 ივნისს გავრცელებულ განცხადებაში HRW აღნიშნავს, რომ საქმეების ნაწილი ეფუძნება წლების წინანდელ სოციალურ ქსელებში გამოქვეყნებულ პოსტებს, YouTube-ის გამოსვლებსა და სხვა ონლაინ შინაარსს. ორგანიზაციის შეფასებით, ეს მტკიცებულებები ხშირად გამოიყენება პოლიტიკური გამოხატვის სისხლის სამართლებრივ დანაშაულად გადაქცევისთვის.

HRW-ის ევროპისა და ცენტრალური აზიის დირექტორის მოადგილემ გიორგი გოგიამ განაცხადა, რომ ეს პროცესები მიზნად ისახავს კრიტიკოსების გაჩუმებას და არ შეესაბამება სამართლიანი სასამართლოს სტანდარტებს, რადგან ხელისუფლება „ონლაინ გამოხატვისგან ქმნის სისხლის სამართლის საქმეებს“.

ორგანიზაციამ შეისწავლა 2025 წლის ივლისიდან 2026 წლის მარტამდე ბაქოს მძიმე დანაშაულთა სასამართლოების მიერ დაუსწრებლად გამოტანილი რვა განაჩენი, რომელთა შედეგად ევროპასა და აშშ-ში მცხოვრები აზერბაიჯანის მოქალაქეები 6-16 წლით პატიმრობაში აღმოჩნდნენ. საქმეებში ხშირ შემთხვევაში გამოყენებული იყო სახელმწიფო ექსპერტების დასკვნები და სახელმწიფო დანიშნული ადვოკატები, რომლებიც ბრალდებულებთან ეფექტიან კომუნიკაციას ვერ ახერხებდნენ.

ერთ-ერთ შემთხვევაში ისტორიკოსი ალტაი გოიუშოვი საფრანგეთში 6 წლით “დაისაჯა” ხელისუფლების ძალადობრივი დამხობისკენ მოწოდების ბრალდებით, რასაც საფუძვლად დაედო მისი YouTube და Facebook პოსტები. ნიუ-იორკში მცხოვრებ პოლიტიკურ ანალიტიკოსს არასტუნ ორუჯლუს კი 8 წლით პატიმრობა მიუსაჯეს ანალოგიური ბრალდებებით. ყველაზე მასშტაბურ საქმეში შვიდი ადამიანი, რომლებიც ევროპულ ქვეყნებში ცხოვრობენ, 9-14 წლით გაასამართლეს მასობრივი არეულობისა და ხელისუფლების დამხობისკენ მოწოდების ბრალდებით.

HRW-ის თქმით, ყველა ამ საქმეში იუსტიციის სამინისტროს ექსპერტიზის ცენტრის დასკვნებს გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა, თუმცა ისინი არ შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს, რომლებიც მოითხოვს გამოხატვის კონტექსტის, განზრახვისა და რეალური საფრთხის შეფასებას.

ორგანიზაცია ასევე აღნიშნავს, რომ დაუსწრებელი სასამართლო პროცესები სერიოზულ სამართლიანი სასამართლოს პრობლემებს ქმნის და პრაქტიკაში ბრალდებულებს ეფექტიანი დაცვის შესაძლებლობას ართმევს.

HRW ხაზს უსვამს, რომ საერთაშორისო სამართალი იცავს პოლიტიკურ გამოხატვას და კრიტიკას, ხოლო ხელისუფლების მიმართ უკმაყოფილების გამოხატვა არ შეიძლება ავტომატურად ჩაითვალოს ეროვნული უსაფრთხოების საფრთხედ.

ორგანიზაციის შეფასებით, ეს განაჩენები აზერბაიჯანის ფარგლებს გარეთაც ქმნის რისკებს, რადგან მათ საფუძველზე შესაძლებელია ექსტრადიციის მოთხოვნების წარდგენა და დაკავების პრაქტიკა. მიუხედავად იმისა, რომ უცხო ქვეყნები ხშირად უარს ამბობენ პოლიტიკურ დევნაზე დაფუძნებულ გადაცემაზე, დაზარალებულები მაინც რჩებიან სამართლებრივი და გადაადგილების შეზღუდვების ქვეშ.

HRW აზერბაიჯანს მოუწოდებს, გადახედოს დაუსწრებელ განაჩენებს და გააუქმოს გამოხატვის თავისუფლებაზე დაფუძნებული მსჯავრები, ხოლო ევროპულ სახელმწიფოებს – განსაკუთრებული სიფრთხილით შეაფასონ ასეთი განაჩენებით დაფუძნებული ექსტრადიციის მოთხოვნები.

გიორგი გოგიას თქმით, „აზერბაიჯანის გზავნილია, რომ ქვეყნის დატოვება კრიტიკოსებს არ იცავს, ხოლო ევროპამ არ უნდა დაუშვას ამ განაჩენების ტრანსნაციონალური რეპრესიების ინსტრუმენტად გამოყენება“.